YAŞLILIK HUKUKU

Yaşlı Hakları İnsan Haklarıdır

 

                   Nazan Moroğlu, LL.M.*

SUNUŞ

Yaşlılık, insanların doğumu ile başlayan bebeklik, çocukluk, gençlik gibi yaşamının doğal dönemlerinden biridir.[1] Ancak yaşlanma, yalnızca demografik bir olgu değil, aynı zamanda insan hakları perspektifinden değerlendirilmesi gereken bir süreçtir.

Yaşam koşullarında sağlıklı beslenmeye gösterilen özen; kronik hastalıkların tedavisinde tıbbi teknolojide yaşanan gelişmeler ve sağlık hizmetlerine erişim desteklerinin artması ile dünyada ve ülkemizde ortalama yaşam süresi de artmıştır. İnsan hakları, herkesin doğumundan itibaren yaşamının her evresinde eşit haklara sahip olmasını kabul eden temel haklar bütünüdür. Bu açıdan “Yaşlı Hakları, İnsan Haklarıdır”[2] ve Yaşlılık Hukukunun her yönüyle ayrıntılı bir şekilde düzenlenmesine ihtiyaç vardır. Son yıllarda dünyanın içinde bulunduğu demografik dönüşüm süreciyle birlikte yaşlıların bakım ve sağlık başta olmak üzere toplumsal, kültürel etkinliklere katılım, güvenlik, yaşam boyu öğrenme gibi ihtiyaçlarının karşılanması “insan hakları” bağlamında değerlendirilmesi gereken bir alan hâline gelmiştir.

İnsan ömrünün uzaması ve yaşlılık nedeniyle ortaya çıkan ihtiyaçlar, 1969 yılında Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda kabul edilen “Sosyal İlerleme ve Gelişme Bildirisinde” dünya gündemine getirilmiştir. Bildiride[3], ilk kez ‘sosyal ilerleme ve gelişme’ kavramlarının ulusal ve uluslararası boyutları esas alınarak, insan hakları temelinde maddi ve manevi yaşam standardının yükseltilmesine yönelik hedefler belirlenmiştir. Dünya nüfusunun yaşlanmasıyla, yaşlı kişilerin çok yönlü ekonomik, sosyal, hukuksal ihtiyaçlarının karşılanması ülkelerde sosyal politikaların odağı haline gelmiştir. Nüfusun yaşlanması ve yaşlı bireyler açısından ortaya çıkan ihtiyaçlar, uluslararası kuruluşların, devletlerin, yerel yönetimlerin, bilimsel ve sosyal çalışmaların, araştırmaların gündeminde kapsamlı bir şekilde yer almaya başlamıştır.

Küresel nüfus 8 milyarı geçerken yaşlanma eğilimi de hızlanıyor:

1974 > % 5,5   –   2024 > % 10,3   –  2074 > % 20,7

Bu yazıda, yaşlı bireylere yönelik

–uluslararası hukukta ve Türk hukukunda yapılan düzenlemelere;

– Birleşmiş Milletler, AB ve Avrupa Konseyince yapılan çalışmalara;

 ––kamu kurum ve kuruluşlarında, üniversitelerde, yerel yönetimlerde ve sivil toplumda kuruluşlarında yapılan çalışmalara;

–TBMM Yaşlı Haklarına Dair Araştırma Komisyonu Raporuna;

-12. Beş Yıllık Kalkınma Planında belirlenen hedeflere  (2024-2028);

– Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) Türkiye Yaşlı Hakları Raporuna;

-İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi karar örneklerine;

-TÜİK ve UN Women 2025 ortak yayınına değinilecek ve

bu çalışmalar dikkate alınarak yapılması gereken hukuki düzenlemelere ve uygulamaya yönelik stratejilere ilişkin önerilerde bulunulacaktır. 

1. Yaşlılık Hukuku

“Yaşlılık Hukuku”, yaşlı bireylerin haklarına ve ihtiyacı olan hizmetlere yönelik politikalar oluşturmak ve uygulamada başta kamu kurum, kuruluşlarına, yerel yönetimlere görev ve yükümlülük vermek, bu konularda farkındalık oluşturmak üzere ulusal ve uluslararası hukuki düzenlemelerin tümünü kapsar. Diğer bir ifadeyle Yaşlılık Hukuku, yaşlı bireyin haklarını, Devletin, kurum ve kişilerin yükümlülüklerini ve yasal sorumluluklarını ele alan hukuk dalıdır.

Türkiye’de mevzuatta yaş, yaşlı, yaşlılık, yaşlanma, ihtiyarlık, kocama ve emeklilik gibi farklı kavramlar kullanılmakta olduğu görülmektedir.

Temel insan hakları belgelerinde, anayasada ve yasalarda herkes için “kanun önünde eşitlik” tanınmış olsa da, yaşlılık nedeniyle ayrımcılıklar yaşandığı görülmektedir. Bu nedenle yaşlı bireyler için toplumsal, ekonomik ve sosyal yaşamdaki eşitsizliklerin giderilmesi amacıyla kamusal desteğin artırılmasına yönelik yapılacak düzenlemelerde özel önlemlere yer verilmesine ve uygulanmasına ihtiyaç vardır. Nitekim uluslararası sözleşmelerde cinsiyeti, yaşı, konumu nedeniyle insan haklarından eşit olarak yararlanamayan kadın, çocuk, mülteci bireyler için destek oluşturmak üzere özel önlemlere yer verilmiştir.

Ulusal ve uluslararası hukukta “Yaşlılık Hukuku” da özel bir alan olarak yapılandırılmalı ve yaşlıların insan hakları bir bütün halinde korunmalı, aynı zamanda yaşlı ihmal ve istismarına[4] yol açan davranışta bulunanlara uygulanacak yaptırımları da içeren düzenlemelere yer verilmelidir.

Türk Hukukunda ve Uluslararası Hukukta Yaşlılık Hukukunun temelini oluşturan düzenlemelere aşağıda yer verilmiştir.

1. Türkiye’de Yaşlı Hakları

Yaşlılık Hukuku, yaşlı bireylerin insan haklarını ve bu konuda devletin, tüm kurum ve kuruluşların görev ve yükümlülüklerini ele alan disiplinler arası bir alandır, bu bakımdan başta Anayasa, Medeni Hukuk, Ceza, İdare, Sosyal Güvenlik ve Sağlık Hukukunu ilgilendiren yönleri de vardır.

1) ANAYASA’DA “yaşlı” bireylere ilişkin hükümler:

• Anayasa’nın “Sosyal Güvenlik Bakımından Özel Olarak Korunması Gerekenler” başlıklı 61. maddesinin 3. fıkrasında “Yaşlılar Devletçe korunur. Yaşlılara Devlet yardımı ve sağlanacak diğer haklar ve kolaylıklar, kanunla düzenlenir” hükmüne yer verilmiştir. Bu hüküm Devlete yaşlıların korunması ve yaşlıların insan onuruna yaraşır bir hayat sürmesini sağlama konusunda pozitif yükümlülük getirmiştir. Bu kapsamda yasal düzenlemeler ile yaşlılığın gerektirdiği farklı ihtiyaçların sosyal devletçe karşılanması mümkün olacaktır.

• 2010 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile (12.9.2010 – 5982/1) Anayasanın “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10.maddesine “Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz” hükmü eklenerek eşit hakların yaşama geçirilmesi için özel önlemler alınması zorunlu kılınmıştır. Bu madde, yaşlılar dahil kırılgan gruplar için pozitif ayrımcılığı yalnızca kabul etmekle kalmıyor, aynı zamanda devleti bu ilkeyi yaşama geçirmekle de yükümlü kılıyor.

• 6 Nisan 2016 tarihinde kabul edilen 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanununda da: “Herkes, hukuken tanınmış hak ve hürriyetlerden yararlanmada eşittir. Bu Kanun kapsamında cinsiyet, ırk, renk, dil, din, inanç, mezhep, felsefi ve siyasi görüş, etnik köken, servet, doğum, medeni hâl, sağlık durumu, engellilik ve yaş temellerine dayalı..” ayrımcılık yapılması yasaklanmıştır.

• Anayasa’da Cumhurbaşkanı’nın “Görev ve Yetkileri” başlığı altında düzenlenen (Değişik: 21/1/2017-6771/8 md.) madde hükmüne göre Cumhurbaşkanı’na, “Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını” hafifletme veya kaldırma yetkisi verilmiştir. 104. maddede “yaşlılık” yerine “kocama” kavramı kullanılmıştır.

2) Türk Medeni Kanununda “yaşlı” kavramına yer verilen hükümler:

Medeni Kanunun 405. maddesine göre “akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken her ergin” hakkında ailesinin talebi üzerine “fiil ehliyetinin sınırlandırılması” için kısıtlama kararı alınabilir. MK. 408. maddesinde ise, yaşlı bireyin kendi isteği üzerine de vesayet altına alınması mümkündür. Medeni Kanunda yaşlılık kavramına yer verilen 408. maddeye göre “Yaşlılığı, sakatlığı, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin” kendi isteğiyle kısıtlanmasını isteyebilir.

Bilindiği gibi, vesayet altına alınan kişiler, hukuki, ekonomik, sosyal ve siyasi haklarını da kullanamazlar. Bu nedenle, Medeni Kanun’un 429. maddesinde düzenlenen “yasal danışmanlık” kurumunun “kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla beraber korunması bakımından fiil ehliyetinin sınırlanması gerekli görülen” yaşlı bireyler hakkında uygulanması tercih edilmesi kanımca doğru olacaktır. Böylece örneğin seçme hakkı gibi kişiye bağlı siyasi hakkını kullanması mümkün olacaktır. Bilindiği gibi yasal danışmanın yetki alanı MK. 429. maddede sayılan alım-satım, bağışlama, malvarlığını yönetme gibi konularla sınırlandırılmıştır.

Medeni Kanuna göre fiil ehliyeti herkesin, kişilik haklarını kullanmasını sağlayan temel insan hakkıdır. Burada bir kişinin, hukuka uygun fiillerde bulunabilme ve hukuka aykırı fiillerden sorumlu tutulabilme ehliyeti söz konusudur. Aslında, ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergen kişinin, fiil ehliyeti vardır. Ancak, 65 yaş üstü kişiler açısından, resmi dairelerde, noterde hukuki işlem yapmak istediklerinde çoğu kez doktor raporu zorunlu gibi muamele ile yapılmaktadırlar.

Oysa, Yüksek Sağlık Şurası’nın 2003 yılında oybirliğiyle aldığı ve bütün ilgili mercilere bildirdiği bir Tavsiye Kararında “65 yaş üzerindeki herkesten bila istisna rapor istenmesinin doğru olmadığı” açıklanmıştır.  

Noterlik Kanunu Yönetmeliği 91/2. maddesinde de noterin, işlem yaptıracak kişinin yaşlılık nedeniyle “hukuki işlemle ilgili olarak, işlemin yapıldığı anda işlem yapma ehliyeti ve melekelerinin yerinde olmadığından ciddi şüphe duyulması ve/veya bu yolda bir iddia ve şikayetin bulunması halinde” doktor raporu isteneceğine istisnai olarak yer verilmiştir.

Noterlerin “65 yaş üstü kişilerden otomatik olarak sağlık raporu istemesi” bu Raporun aynı gün yapılacak işlemde kullanılması koşulu bir insan hakları ihlali ve ayrımcılıktır. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu da 18 Eylül 2025 tarihinde verdiği bir kararda, noterlerin bu uygulamasının ayrımcılık olduğuna hükmetmiştir. TİHEK’in Ayrımcılık ve Hak İhlali olduğuna ilişkin Emsal Kararı için bkz.[5]

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu tarafından yaşı nedeniyle ayrımcılığa uğrayan yurttaşlar için hazırlanan 2025 tarihli Rehber’de TİHEK’e başvuru yolları gösterilmiştir.[6]

Ayrıca, Adalet Bakanlığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğünün 20.4.1993 tarihli ve 31975 sayılı halen geçerli olan görüşünde de: “…İşlem yaptıracak ilgilinin temyiz kudreti konusunda ihbar ve şikayet varsa veya dış görünüşü yaşlılık ve hastalık sebebi ile kuşku duyuluyorsa, işlemin daha sağlıklı ve güvenilir olmasını sağlamak için işlem günü itibariyle doktor raporu ile durumun tespiti gerektiği” belirtilmiş ve rapor istenmesinin istisnai bir durum olduğu vurgulanmıştır.

3) Türk Ceza Kanununda “yaşlı” kavramı kullanılan hükümler:

TCK madde 50/2: “Fiili işlediği tarihte 65 yaşını bitirmiş bulunanların bir yıl veya daha az süreli hapis cezası birinci fıkrada yazılı seçenek ve yaptırımlardan birine çevrilebilir” hükmü gereğince hapis cezası verilmeyebileceği belirtilmiştir.

Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunda “yaşlı” kavramı

İnfaz Kanunu 110. maddesine göre:

“a) Kadın veya 65 yaşını bitirmiş kişilerin mahkum oldukları altı ay,

1. b) Yetmiş yaşını bitirmiş kişilerin mahkum oldukları bir yıl,
2. c) Yetmiş beş yaşını bitirmiş kişilerin mahkum oldukları üç yıl veya daha az süreli hapis cezasının konutunda çektirilmesine hüküm veren mahkemece veya hükümlü başka bir yerde bulunuyorsa o yerde bulunan aynı derecedeki mahkemece karar verilebilir.”

4) 5393 sayılı Belediye Kanununda “yaşlı” kavramı kullanılan hükümler:

• “Belediyelerin Görev ve Sorumlulukları” başlıklı maddesine göre: “Belediye hizmetleri, vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur. Hizmet sunumunda engelli, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yöntemler uygulanır.”
• “Belediye Hizmetlerine Gönüllü Katılım” başlıklı maddesine göre “Belediye; sağlık, eğitim, spor, çevre, sosyal hizmet ve yardım, kütüphane, park, trafik ve kültür hizmetleriyle yaşlılara, kadın ve çocuklara, engellilere, yoksul ve düşkünlere yönelik hizmetlerin yapılmasında beldede dayanışma ve katılımı sağlamak, hizmetlerde etkinlik, tasarruf ve verimliliği artırmak amacıyla gönüllü kişilerin katılımına yönelik programlar uygular.” Bu hükümde özel olarak yaşlıların da toplumsal hayata daha aktif bir biçimde katılmalarını sağlamak, belediyelerin görevleri arasında sayılmıştır.

5) 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu “Büyükşehir belediyesinin görev, yetki ve sorumlulukları” başlıklı 7. maddenin “v” bendinde: “Sağlık merkezleri, hastaneler, gezici sağlık üniteleri ile yetişkinler, yaşlılar, engelliler, kadınlar, gençler ve çocuklara yönelik her türlü sosyal ve kültürel hizmetleri yürütmek, geliştirmek ve bu amaçla sosyal tesisler kurmak, meslek ve beceri kazandırma kursları açmak, işletmek veya işlettirmek, bu hizmetleri yürütürken üniversiteler, yüksek okullar, meslek liseleri, kamu kuruluşları ve sivil toplum örgütleri ile işbirliği yapmak.” hükmü ile yaşlıların da bu hizmetlerden yararlanacağı özel olarak vurgulanmıştır.

Büyükşehir belediyelerinin, il ve ilçe belediyelerinin görev ve yetkilerini yerine getirirken güncel evrensel standartları takip ederek, uluslararası kuruluşlarla protokoller yapmaları örnek çalışmalara imza atmalarında itici güç olmaktadır.

Örneğin Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından yürütülen “Yaşlı Dostu Kentler Ağı”na üye olan belediyelerde

• Gerontoloji Ofisi olarak da adlandırılan 65+ Yaşam Ofislerin açılması,
• Dijital Okuryazarlık eğitimlerinin verilmesi,
• 75 yaş üstü kişilerin evlerinde düşme tehlikesini önlemek, hareket özgürlüğünü arttırmak amacıyla mimari düzenlemeler yapılması ve Gerentomimari hizmeti sunulması

gibi örnek hizmetler verilmektedir.

Türkiye’den Muratpaşa, Kadıköy, Mersin, Beşiktaş[7], Seyhan, İzmir, Manisa, Çanakkale, Bornova gibi çok sayıda Sosyal Demokrat Belediye “Yaşlı Dostu Kentler Ağına” üye olmuştur.

Belediyeler “Geleceğin Yaşlı Dostu Kentlerine Dünyadan İyi Uygulama Örnekleri” [8] gibi projelerle yaşlı hakları konusunda amaca uygun çalışmalar yapılmasına destek oluşturmaktadır.

6) 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu “Tanımlar” maddesinde “bakıma ihtiyacı olan yaşlı” kavramına yer verilmiştir.

7) Yaşlılara sunulan Sağlık ve Sosyal Hizmetlere dair Yönetmeliklerden örnekler

• Kamu Kurum ve Kuruluşları Bünyesinde Açılacak Huzurevlerinin Kuruluş ve İşleyiş Esasları Hakkında Yönetmelik (RG. 05.04.1987),
• Evde Bakım Hizmetleri Sunumu Hakkında Yönetmelik (RG.10.03.2005),
• Özel Huzurevi ile Huzurevi Yaşlı Bakım Merkezi Yönetmeliği (RG. 07.08.2008),
• Yaşlı Hizmet Merkezlerinde Sunulacak Gündüzlü Bakım Hizmetleri Hakkında  Yönetmelik (RG. 07.08.2008)
• Sağlık Bakanlığınca Sunulan Evde Sağlık Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Yönerge (01.02.2010 tarih ve 3895 sayılı makam onayı)
• 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşları ile Özürlü ve Muhtaç Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Yönetmelik (25.01.2013 tarih ve 28539 sayılı Resmî Gazete)
• Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliği (RG. 04/03/2014).
• Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşları Tarafından Evde Verilecek Sağlık Hizmetlerinin Sunulmasına Dair Yönetmelik (RG. 27.02.2015).

8) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı adıyla 2021 yılında 73 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle yeniden yapılandırılan bakanlık teşkilatında “Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü” bulunmaktadır. 2011 yılında kurulan Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı bünyesinde “engellilerin ve yaşlıların desteklenmesi ve haklarının korunması” amacıyla kurulduktan sonra yıllar içinde bakanlığın adında ve teşkilat yapısında birçok değişiklik yapılmıştır. Ancak, her engellinin yaşlı olmadığı ve her yaşlının engelli olmadığı dikkate alındığında, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nda “Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü” olarak özel bir birimin yapılandırılmasında yarar vardır.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının hazırladığı[9] “2023-2025 Yaşlı Hakları Ulusal Eylem Planı”nında uygulanan Politika Alanları AKTİF VE SAĞLIKLI YAŞLANMA; TOPLUMSAL HAYATA KATILIM; HERKES İÇİN YAŞ DOSTU VE ERİŞİLEBİLİR ORTAMLAR; AFET VE İNSANİ BAKIMDAN ACİL DURUMLAR; YAŞLI HAKLARI; UYGULAMA VE İZLEME başlıkları altında ele alınmıştır.

1. Uluslararası Belgelerde Yaşlı Hakları

Taraf devletleri bağlayıcı niteliği olan Uluslararası Sözleşmeler ile Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi, ILO gibi kuruluşların kabul ettiği yol gösterici bildirilerde ve Genel Tavsiye kararlarında “yaşlı haklarına” ilişkin düzenlemeler bulunmaktadır:

         1) 10.12.1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, 25. madde:

“Her insanın, yiyecek, giyecek, konut, sağlık hizmetleri ve gerekli toplumsal hizmetler de içinde olmak üzere; kendisinin ve ailesinin sağlık ve refahını sağlayacak uygun bir yaşam düzeyine hakkı vardır. İşsizlik, hastalık, ihtiyarlık ya da geçim olanaklarından iradesi dışında yoksun kaldığı diğer hallerde sosyal güvence hakkına sahiptir.”

2) 11.12.1969 tarihli “Sosyal İlerleme ve Gelişme Bildirisi” Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda kabul edilmiştir. Bildiride, nüfusun yaşlanmasına değinilmiş ve yaşlılık nedeniyle geçici ya da sürekli olarak geçimini sağlayamayanların sorunlarına çözüm getirilmesi gerektiğine dikkat çekilmiştir.[10]

3) 1979 Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Kaldırılması Sözleşmesi 11. maddesinde çalışma yaşamında kadınlara karşı ayırımı önlemek ve kadın-erkek eşitliğini sağlamak için Taraf Devletlerin “ücretli izinle birlikte, özellikle emeklilik, işsizlik, hastalık, sakatlık ve yaşlılık ve diğer çalışamama hallerinde sosyal güvenlik hakkı bakımından bütün uygun önlemleri alacaklardır” hükmüne yer verilmiştir (md.11/1e). 2010 yılında da CEDAW Komitesi tarafından “Yaşlı Kadınların İnsan Hakları” konusunda bir Genel Tavsiye kararı yayınlanmıştır.   

4) 1982 yılında BM Dünya Yaşlılık Viyana Konferansı:

Nüfusun yaşlanması konusu dünya genelinde 20. yüzyılda fark edilmeye başlanmış ve uluslararası düzeyde ilk kez Viyana’da 1982 yılında yapılan BM Dünya Yaşlılık Konferansında gündeme gelmiştir.[11]

Konferansta yaşlanma nedeniyle görünür olan sorunlar ele alınarak temel ilkeler benimsenmiş; yaşlı haklarının bağımsızlık, katılım, bakım, kendini gerçekleştirme, itibar başlıkları altında ele alınmasına karar verilmiştir.

Toplumlarda yaşlanmanın giderek arttığına dikkat çekmek ve farkındalık oluşturmak üzere Dünya Sağlık Örgütü tarafından 1999 yılı “Uluslararası Yaşlılar Yılı” olarak ilan edilmiş ve “Yaşlılara Yönelik Eylem Planı” hazırlanmış, üretken ve aktif yaşlılık sürecinin önemi üzerinde durulmuştur.

Eylem Planında başlıca aşağıdaki konulara yer verilmiştir:

• Yaşlıların insan haklarının ve temel özgürlüklerinin tam olarak tanınması ve gerçekleştirilmesi,
• Yaşlıların ekonomik, politik ve sosyal yaşama tam ve etkili olarak katılmaları amacıyla güçlendirilmesi,
• Yaşlılara yaşam boyu öğrenme ve toplum içinde yer alma olanaklarına erişim gibi fırsatların yaşamın ileri yıllarında da sağlanarak yaşam boyunca bireysel gelişmelerinin sağlanması,
• Cinsiyete dayalı ayrımcılığın kaldırılması ve toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanması,
• Bütün ekonomik, sosyal, kültürel hakların yanında vatandaşlık ve siyasi haklara da sahip olmalarının sağlanması ve yaşlılara karşı her türlü şiddet ve ayrımcılığın ortadan kaldırılması,
• Uluslararası Eylem Planı’nın uygulamaya dönüştürülmesi için yaşlılar ile hükümet, sivil toplum ve özel sektörün bütün düzeyleri arasında işbirliğinin kolaylaştırılması..

5) 1985 Kadının Gelişmesi İçin Nairobi İleriye Yönelik Stratejileri:

Birleşmiş Milletler tarafından 15-26 Temmuz 1985 tarihlerinde Kenya Nairobi’de toplanan 3. Dünya Kadın Konferansında 365 konuda belirlenen stratejiler 13 Aralık 1985 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda oybirliği ile kabul edilmiştir.

Kadınlara karşı her türlü ayrımcılığın kaldırılmasına yönelik temel stratejiler belirlenirken kadınların değişken konumları ve durumlarına dikkat çekilmiş; yaşlı kadınların durumu da ayrı bir başlık halinde ele alınmıştır.

Yaşlı Kadınlar- 1982’de yapılan Yaşlılık konulu Birleşmiş Milletler toplantısında onaylanan Uluslararası Yaşlılık Faaliyet Planı’nda olduğu gibi Kadının Gelişmesi İçin Nairobi İleriye Yönelik Stratejileri belgesinde de yaşlı kadınların durumu özel olarak ele alınmıştır.

Kadınların, ekonomik ihtiyaçları nedeniyle zor bir yaşlılık dönemi geçirmelerinin, toplumdan izole olmalarının önlenmesi gerektiği belirtilmiştir.

Kadınlar hem psikolojik hem de sosyal yönden, yaşamlarının daha erken dönemlerinde yaşlılığa hazırlanmalıdırlar.

Bu konuda medyanın desteğinin alınması ve farkındalık yaratılmasının önemine değinilmiştir. Ayrıca yaşlı kadınların bakımının hastalık tedavisine yönelmek olmayıp, öncelikle onların her yönleriyle iyi olmalarını sağlamaya yönelik bir bakım hizmeti oluşturulması gerektiği önerilmiştir. Buna göre, yaşlı kadınların evlerinde aileleriyle birlikte ve toplumsal yaşamdan kopmadan, yalnızlaşmadan ve yoksullaşmadan hayatlarını sürdürmeleri sağlanmalıdır.

6) 1991 yılında 46 No.lu kararla

Yaşlı Bireyler için Birleşmiş Milletler Prensipleri kabul edilmiştir (United Nations Principles for Older Persons).[12]

Bu belgede, yaşlı bireylere karşı insan hakları temelli bir yaklaşım benimsenmiştir. 

BM Yaşlı Bireyler için Prensipler:

• sosyal ve ekonomik yönden yaşlı bireylerin bağımsız bir hayat sürdürebilme hakkı,
• kendileri ile ilgili politikaların belirlenmesine katılma hakkı,
• her türlü sağlık ve aile bakımı olanaklarından yararlanma hakkı,
• kendini gerçekleştirme hakkı,
• insan onuruna uygun bir yaşam sürme hakkı

olmak üzere hak temelli beş ana başlıkta düzenlenmiştir.

Bakım başlıklı bölümde yaşlı bireylerin “Bir huzurevi ya da rehabilitasyon merkezinde yaşamaları durumunda; ihtiyaçlarına, inançlarına, onurlarına, özel yaşamlarına (mahremiyetlerine), bakımları ve yaşam biçimleri hakkında kendi kararlarını vermelerine tam olarak saygı gösterilmelidir. İnsan haklarından ve temel özgürlüklerden tam olarak yararlanmalıdır” denilmektedir.

7) 1994 “Kahire Uluslararası Nüfus ve Kalkınma Konferansı”

Türkiye’nin de katıldığı 1994 Uluslararası Nüfus ve Kalkınma Konferansı’nda, ilk kez dünya nüfusunun giderek yaşlanması ve nüfusun yaşlanmasının sosyal ve ekonomik etkileri üzerinde durulmuş, yaşlı bireyin toplumun kalkınmasında önemli bir kaynak olarak ele alınması gerektiği vurgulanmıştır.

Nisan 2024’te New York’ta gerçekleşen Nüfus ve Kalkınma Komisyonu’nun 57. oturumunda ele alınan üç temadan biri de “nüfus dinamikleri ve sürdürülebilir kalkınmadır.[13]”  Bu başlık altında yaşlı nüfusun durumu ve sorunları da ele alınmıştır.

8) 1995 “Kopenhag Dünya Kalkınma Zirvesi”nde yaşlılık konusu aşağıdaki başlıklar altında ele alınmıştır:

• Yaşlılık döneminde herkese yeterli ekonomik ve toplumsal koruma sağlanması
• Yaşlıların tüm toplumsal hizmetlerden yararlanmasının sağlanması, yaşlı bakımı
• İhmal, şiddet ve istismara uğrayan yaşlıların durumunun iyileştirilmesi
• Emeklilerin yoksullaşmaması için gerekli tedbirlerin alınması.

9) 2002 “Madrid 2. Dünya Yaşlılar Konferansı”

1982 yılında ilki yapıldıktan yirmi yıl sonra “Dünya Yaşlılar Konferansı’nın” ikincisi Madrid’de toplanmış; “Yaşlanmaya Dair 2002 Uluslararası Eylem Planı” hazırlanmıştır.[14]

Eylem Planında yer alan yaşlıların ekonomik ve sosyal durumlarını iyileştirmeyi hedefleyen amaçlar ve taahhütler:

• Yaşlılara her türlü sağlık hizmetleri, destek ve sosyal koruma sağlanması.
• Yaşlılara karşı her türlü şiddet ve ayrımcılık ortadan kaldırılması. Yaşlı yoksulluğunun bitirilmesi ve yaşlıların güvenle yaşlanması sağlanması.
• İnsan temel hak ve özgürlüklerinin yaşlılara tanınması ve gerçekleştirilmesi.
• Yaşlıların toplumun ekonomik, politik ve sosyal yaşamına tam ve etkili olarak katılması.
• Yaşlıların ekonomik, sosyal, kültürel, siyasi vatandaşlık haklarına sahip olması” şeklinde tespit edilmiştir.

Bu siyasi eylem planı, ulusal eylem planları aracılığıyla üye ülkeler için rehber niteliğindedir. Yaşlanmaya Dair Madrid Uluslararası Eylem Plânında çalışma yaşamında yaş ayrımcılığının önlenmesi konusu da ele alınmış ve öneriler getirilmiştir.

10) 2010 yılında “Yaşlı kadınların insan haklarının korunması” konulu BM CEDAW 27 No.lu Genel Tavsiye kararı[15]

“Yaşlı Kadınların Kendilerinin ve İnsan Haklarının Korunmasına ilişkin 27 Sayılı Genel Tavsiyede” yaşlılık durumu cinsiyet temelli ele alınmıştır.

Yapılan araştırmalarda kadınların erkeklerden daha uzun yaşadıkları ve yaşlı erkeklere kıyasla daha fazla sayıda kadının yalnız yaşadığı görülmüştür.

Yaşlı kadınların maruz kaldıkları ayrımcılık genellikle çok boyutludur. Yaş ayrımcılığı diğer ayrımcılık biçimlerini de beraberinde getirmektedir.

Genel Tavsiyede onurlu yaşlanma ve yaşlı kadınların haklarıyla ilgili olarak taraf devletlerin üstlenmesi gereken yükümlülükler belirtilmekte ve yaşlı kadınların, ayrımcılığa uğramadan ve erkeklerle eşitlik temelinde topluma tam olarak katılabilmeleri için yapılması gerekenler hakkında tavsiyede bulunulmaktadır.

Taraf devletlere;

• yaşlı kadınların kendi hakları ve hukuki hizmetlere erişim yolları konusunda bilgilendirilmelerinin sağlanması;
• kadınlara kamusal ve siyasi yaşama katılma, tüm kademelerde mevki sahibi olma fırsatı tanıması ve seçimlere katılmak ve aday olabilmek için gerekli tüm belgelere sahip olmalarının sağlaması;
• kamuda ve özel sektörde emeklilik yaşı uygulamasında kadınlara karşı ayrımcılık yapılmaması;
• sağlık hizmetlerinde özel önlemler uygulanması

ve yaşlı kadınlara yönelik ayrımcılıkla mücadele; verilerin toplanması; kamu görevlilerinin bilinçlendirilmesi; afetlerde kırılgan kesimlere duyarlı politikalalar; olumsuz kalıp yargıların ortadan kaldırılması; yaşlı kadınlara şiddet, ihmal ve istismarın önlenmesi ve cezasız bırakılmaması; kamusal yaşama katılma, oy kullanma vs olanakların sağlanması; eğitimde fırsat eşitliği; çalışma ve emeklilik hakları, bakım desteği ve yaşlı yardımı; sağlık hizmetlerine erişim, yaşlı kadınların ekonomik olarak güçlendirilmesi; sosyal hizmetlere erişim; kırsal kesimdeki daha savunmasız yaşlı kadınların korunması ve desteklenmesi; mülkiyet ve miras hakkının korunması, tavsiye edilmektedir.

11) 7-8 Aralık 2000 Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi[16]

Bildirge, Nice Zirvesinde onaylanmıştır. Bildirgenin ayrımcılık yasağını düzenleyen 21/1. maddesi yaşa dayalı ayrımcılığı açıkça yasaklamakta; “yaşlı hakları” başlığını taşıyan 25. maddesiyle de, yaşlıların, onurlu ve bağımsız bir yaşam sürdürme ve sosyal ve kültürel yaşama katılma hakları tanınmaktadır.

“Madde 21. – Ayrımcılık yasağı

1. Cinsiyet, ırk, renk, etnik veya sosyal köken, kalıtımsal özellikler, dil, din veya inanç, siyasi veya başka herhangi bir görüş, bir ulusal azınlığın üyesi olma, hususiyet, doğum, maluliyet, yaş veya cinsel eğilim gibi herhangi bir nedenle ayrımcılık yapılması yasaktır.”

“Madde 25. – Yaşlıların hakları

Birlik, yaşlıların, onurlu ve bağımsız bir yaşam sürdürme ve sosyal ve kültürel yaşama katılma haklarını tanımakta ve saygı göstermektedir.”

12) 2002 “Dünya Yaşlılara Kötü Muamelenin Önlenmesine Yönelik Toronto Bildirisi”[17]

17 Kasım 2002 tarihli bu bildiriye göre “yaşlıya yönelik kötü muamele; yaşlıyla kurulan ve güven içermesi beklenen herhangi bir ilişki sırasında, bir ya da birçok kez yaşlıya zarar ya da üzüntü veren bir davranışta bulunulması, ya da uygun ve gerekli davranışlarda bulunulmamasıdır.” Mağdur yaşlılar, utanma veya damgalanma korkusuyla maruz kaldıkları kötü muameleleri çoğunlukla dile getirememektedirler. Yaşlılara yönelik kötü muameleyle mücadele için yasal düzenleme başta olmak üzere ilgili tüm kurum ve kuruluşların birlikte çalışmalarına ihtiyaç vardır.

13) “15 Haziran Dünya Yaşlı İstismarını Farkındalık Günü”;

Yaşlı ihmal ve istismarının önlenmesine yönelik çalışmalar

Yaşlı ihmal ve istismarı, bir insan hakları ihlalidir.

Yaşlılık dönemindeki fiziksel ve sosyal değişimlerle birlikte yaşanan ekonomik güçlükler yaşlı bireyin evde veya kaldığı kurumda verilen bakımının yeterince desteklenmediği durumlarda yaşlı istismarı ve ihmali görülmektedir. Yaşlıya kötü muamele ve şiddeti de içeren ihmal ve istismarın önlenebilmesi için farklı disiplinlerin birlikte çalışmalarına ihtiyaç vardır.

Yaşlı ihmal ve istismarının önlenmesi amacıyla alınacak tedbirlerle yaşlı bireylerin insan onuruna yakışır şekilde yaşamalarına yönelik hizmetlerin ve imkânların hayata geçirilmesi gerekmektedir.[18]

2006 yılında Uluslararası Yaşlı İstismarını Önleme Ağı (INPEA) tarafından “15 Haziran Dünya Yaşlı İstismarını Farkındalık Günü” olarak anılmaya başlanmıştır.

2011 yılında da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu kararıyla 15 Haziran’lar “Dünya Yaşlı İstismarını Farkındalık Günü” olarak kabul edilmiş ve tüm üye devletler bu konuda etkinlikler yapmaya davet edilmiştir.

Yaşlı istismarı önemli bir halk sağlığı sorunu ve toplumsal bir sorundur. Bu nedenle yaşlılara yönelik şiddet ve istismarına ilişkin veri toplanmasına yönelik alan çalışmalarının yaygınlaştırılmasına ihtiyaç vardır.

14) 2011 -Yaşlı Bireylerin İnsan Hakları Bildirisi

Birleşmiş Milletler tarafından, 22 Temmuz 2011’de yayımlanan “Yaşlı Bireylerin İnsan Hakları Bildirisi”[19] üç bölümden oluşmaktadır.

• Birinci bölümde, dünyadaki mevcut durum ve yaşlıların karşı karşıya kaldıkları zorluklara ve
• İkinci bölümde, mevcut uluslararası çerçeve ve ayrıca uluslararası insan hakları bildirgelerinin yaşlılar için uygulanmasında devletleri bağlayıcı olduğuna

dikkat çekilmekte,

• Üçüncü bölümde, sorunlara çözümler getirilmek üzere bu konuda yapılacakların derlenmesi, önerilmektedir.

Bildirinin 52. maddesinde “Özellikle kadınlar olmak üzere yaşlılara uygulanan şiddetin, ayrımcılıkların, yaşlı bireylerin bildirmek istememesi veya buna gücü yetmemesi nedeniyle genellikle bildirilmediğinden” söz edilmektedir.

56. maddede ise “yaşlının dolandırıcılık, mülkünden keyfi olarak mahrum bırakılma ve malı, serveti veya arazisinin elinden alınması gibi ekonomik istismar türlerine” değinilmektedir.

15) “Yaşlıların Uzun Süreli Bakım ve Destek İhtiyaçlarına İlişkin Haklar ve Sorumluluklar Avrupa Şartı” 2010’da Yaşlı İstismarı ile Mücadelede AB Stratejisi-DAPHNE III programı kapsamında yayımlanmıştır (EUSTaCEA, 2010).

Bu raporda Avrupa’da yaşlı haklarının korunması ve güçlendirilmesi ile ilgili olarak temel ilkeler benimsenmiştir. Avrupa dünyanın en yüksek yaşlı nüfusa sahip olan kıtasıdır. Ekonomik kalkınma ve büyüme sürecini tamamladıktan sonra Avrupa’nın nüfusu yaşlanmaya başlamıştır.

AB Temel Haklar Şartı’nın 25. maddesinde yaşlı hakları “Avrupa Birliği, yaşlıların onurlu ve bağımsız bir yaşam sürme, sosyal ve kültürel yaşama katılma haklarını tanır ve saygı duyar” şeklinde vurgulanmıştır.

16) 2012 yılında “Aktif Yaşlanma ve Kuşaklar Arası Dayanışma Yılı” ilan edilmiştir. 2012 yılı AB’ye üye ülkelerde yaşam beklentisinin yükselmesi ve doğurganlık hızının azalması ile birlikte yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki oranının çok yükseldiği bir dönem olmuştur. Bu bağlamda 2014 yılında Avrupa Komisyonunda “Yaşlıların İnsan Haklarının Desteklenmesine İlişkin Tavsiye Kararı” kabul edilmiştir.

Avrupa Yaşlılar ve Emekliler Federasyonu (FERPA) tarafından bir yaşlı hakları belgesi yayımlanmıştır.

17)  2023/2024 BM İnsani Gelişme Raporu[20]

3 Mart 2024 tarihinde yayınlanan Rapora göre, afet risklerinden ve iklim değişikliğinden en çok etkilenen grupların başında yaşlılar gelmektedir. Raporda yaşlılara yönelik ayrımcılığın kasıtlı olmasa da dolaylı istismar yaşandığı, bu durumun özellikle Corona pandemisi önlemlerinde gözle görünür olduğuna dikkat çekilmiştir.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’nin “COVID-19’un Yaşlılara Etkisi” belgesini yayınlaması ardından, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 140 ülke 12 Mayıs 2020 tarihinde “Destek Bildirisi” yayınlamışlardır.

Bildiride:

“COVID-19’a karşı alınan tedbirlerin, yaşlıların katılımıyla hazırlanması, yaşlıların kendilerine özgü ihtiyaçlarını kapsaması, fiziki ve zihinsel sağlık ölçütlerine ulaşma hakkını güvenceye alması, hayat kurtaracak tedavilere ulaşımlarını sağlaması ve başkalarıyla eşit temelde toplumsal ve ekonomik refahlarını koruması gerektiği” vurgulanmış ve

 “yaşlıların onur ve haklarını bütünüyle korumak ve ilerletmek; COVID-19 pandemisi yaşlıların sağlığı, yaşamları, hakları ve iyilik hallerine olumsuz etkilerini azaltmak için çalışmayı taahhüt ediyoruz” denilmiştir. Ayrıca, bütün paydaşlarla, daha kapsayıcı, eşitlikçi, dirençli ve yaşlı dostu toplumlar geliştirmek üzere” çalışmalar yapmak taahhüt edilmiştir.

Türkiye, bu taahhütte bulunmasına rağmen, Covid döneminde yaşı 65+ olanlar arasında farklı uygulamalar yapmış, çalışan 65+ yurttaşların sokağa çıkmaları serbest bırakıldığı halde, bir işte çalışmayan 65+ yurttaşlara sokağa çıkma yasağı getirilmiştir.[21] 

     

        18) 2024 BM Yaşlanmaya İlişkin Açık Uçlu Çalışma Grubu 14. Oturumu

21 Aralık 2010 tarihinde BM Genel Kurulu, uluslararası hukukta yaşlı bireylerin haklarının hukukî çerçevesini oluşturmak, yıllar içinde bildiriler, hukuki belgeler incelenerek bu alandaki eksiklikleri saptamak ve önerilerde bulunmak üzere “Yaşlanmaya İlişkin Açık Uçlu Çalışma Grubu” kurulması kararı almıştır.

BM Yaşlanmaya İlişkin Açık Uçlu Çalışma Grubu (OEWG-A), yaşlı insanların haklarının güçlendirilmesiyle ilgilenmektedir.[22]

New York’taki yıllık toplantılarda belirlenmiş olan ana tema açık bir tartışmayla incelenmekte ve korumadaki olası boşluklar tartışılmakta ve her toplantının ardından bir sonuç bildirgesi yayınlanmaktadır.

Çalışma Grubunun 2023’de yapılan 13. Oturumda, yaşlı kişilerin haklarını ve onurunu korumak; yalnızlaşmadan yoksullaşmadan, ihmal ve istismara uğramadan yaşayabilmesi için kapsamlı bir uluslararası yaşlı hakları sözleşmesi yazılması ve BM Genel Kurulu gündemine getirilmesi kayda geçirilmiştir.

20-24 Mayıs 2024, New York’ta yapılan Yaşlanmaya İlişkin Açık Uçlu Çalışma Grubu 14. oturumu ana teması:

“Erişilebilirlik, altyapı ve yaşam alanı, ulaşım, barınma ve erişim” ve

“Kamusal hayata katılım ve karar alma süreçleri” olarak ilan edildi.[23]

Mayıs 2024’de yapılan 14. Açık Uçlu Çalışma Grubu toplantısı raporunda “yaşlıların toplum yaşantısına daha aktif olarak katılımlarını sağlamak”, “yaşlı hakları konusunda farkındalık yaratmak”, “ihmal ve istismardan korumak” ve “refahının artırılması” konularında yapılması gerekli çalışmalar BM üyesi ülkelerle paylaşılmış ve

• “Yaşlılara, teknoloji kullanımı, kültürel etkinliklere katılım, sağlıklı yaşam gibi konularda eğitim ve bilinçlendirme programları düzenlenmesi; kendi becerilerini geliştirmelerinin desteklenmesi,
• Toplumda yaşlılara yönelik sosyal etkinlikler veya sosyal hizmet projeleri geliştirilmesi, yaşlıların sosyal bağlarını güçlendirmesi,
• Yaşlılara, gönüllülük fırsatları sunularak topluma katkıda bulunmalarının ve aktif bir rol üstlenmelerinin teşvik edilmesi,
• Yaşlı dostu çevrelerin oluşturulması, yaşlı bireylerin toplu taşıma, alışveriş merkezleri, parklar gibi alanlara fiziksel erişimlerinin kolaylaştırılması ve sosyal etkileşimlerinin artırılması,
• Yaşlılara psiko-sosyal, ekonomik ve hukuksal destek verilmesi, danışmanlık hizmetleri ve rehberlik sunularak sorunları ile baş etmelerine yardımcı olunması,
• Yaşlıların karar alma süreçlerine katılımının artırılması, fikirlerinin ve tercihlerinin önemsendiği, karar alma süreçlerine dahil edildiği mekanizmalar oluşturulması” önerilmiştir.

Bu önlemlerin uygulanmasıyla, hem yaşlıların yaşam kalitelerinin artırılacağı hem de toplumun yaşlanma sürecine daha pozitif yaklaşmasının sağlanabileceği kabul edilmiştir.

14. Açık UçluÇalışmaAçık Uçlu Çalışma grubunun kararı, BM İnsan Hakları Konseyi’nin yaşlıların haklarına ilişkin yeni bir sözleşmenin içeriğini görüşmesinin önünü açmıştır.

19) BM İnsan Hakları Konseyinin 3 Nisan 2025 tarih ve 58/13 sayılı kararı yaşlı hakları açısından bir dönüm noktası olarak değerlendirilmiştir.[24]

 Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyinin 3 Nisan 2025 tarihli toplantısında, yaşlılar hakkında uluslararası bir insan hakları sözleşmesi taslağı hazırlamak üzere hükümetler arası bir çalışma başlatılmasına karar verilmiştir.

Dünyanın her yerinde yaşlı insanların günlük olarak çok çeşitli insan hakları ihlallerine maruz kaldıkları görülmektedir.

Sözleşmenin temel amacının, yaşlı bireylerin haklarının korunmasındaki boşlukları gidermek ve devletlerin bu alandaki yükümlülüklerini daha açık ve bağlayıcı hale getirmek üzere bir uluslararası çerçeve oluşturacağı beklenmektedir. Bu adım, uzun yıllardır süren küresel savunuculuk çalışmalarının sonucu olarak, yaşlı haklarının uluslararası hukukta bağımsız bir alan olarak tanınması yönünde tarihî bir gelişme olarak değerlendirilmektedir.

Sözleşmenin hedefi, yalnızca normatif bir metin oluşturmak değil; aynı zamanda yaşlı bireylerin maruz kaldığı ayrımcılık, şiddet, sosyal dışlanma, sağlık ve bakım hizmetlerine dijital ortamlarda erişim sorunları gibi yapısal sorunlara karşı etkili koruma mekanizmaları geliştirmektir. Bu kapsamda, devletlerin hesap verebilirliğini artırmak, yaşlıların karar alma süreçlerine katılımını güçlendirmek ve insan haklarının yaşamın tüm evrelerinde eşit şekilde uygulanmasını sağlamak amaçlanmaktadır.

Nihai hedef, yaşlı bireylerin onur, özerklik ve eşitlik temelinde toplumun aktif ve hak sahibi üyeleri olarak tanınmasını güvence altına almaktır.

Yaşlanma, yalnızca demografik bir olgu değil, aynı zamanda insan hakları perspektifinden değerlendirilmesi gereken bir süreçtir.

Bu açıdan, Yaşlı Haklarına dair bir Sözleşme hazırlaması için BM İnsan Hakları Konseyi tarafından kurulan Çalışma Grubunun[25] :

-öncelikle, yaşlı bireylerin kanun önünde eşitliğe, bağımsız yaşamaya, kendi kararlarını almaya ve topluma tam olarak katılmaya hakları olduğuna;

–yaşlı bireylerin (yaşlı kadınlar, engelli yaşlılar, yerli halklara mensup olanlar, azınlıklar ve kırsal topluluklara mensup olanlar da dahil olmak üzere tüm çeşitlilikleriyle) kesişimsel ayrımcılık durumlarının dikkate alınmasına;

-yaşlı bireylerin korunması, desteklenmesi için özel önlemler alınmasında devlete yükümlülük verilmesine; mevcut uluslararası insan hakları çerçevesinin güçlendirmesine; adalete erişimine; dijital ortamlarda sunulan hizmetlerden yararlanmasına; şiddet, ihmal ve istismardan korunmasına;

temel oluşturacak düzenlemelere yer vermesi beklenmektedir.

12. 12. Beş Yıllık Kalkınma Planı “Yaşlı Hakları ve Aktif Yaşlanma”

İlk kez 10. Beş Yıllık Kalkınma Planı hazırlık sürecinde kurulan

“Yaşlanma Özel İhtisas Komisyonu” çalışmaları, 11. Beş Yıllık Kalkınma Planında da devam etmiştir. 12. Beş Yıllık Kalkınma Planında yaşlıların aktif ve sağlıklı yaşlanma yöntemlerini belirlenmiştir.

Türkiye’de yaşlı nüfus olarak kabul edilen 65+ yaştaki nüfus,

2018 yılında 7 milyon 186 bin 204 kişi iken son beş yılda %21,4 artarak 2024 yılında 8 milyon 722 bin 806 kişi oldu.

Yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki oranı ise

2018 yılında %8,8 iken, 2024 yılında %10,2’ye yükseldi.

Yaşlı nüfusun 2024 yılında %44,4’ünü erkek nüfus, %55,6’sını kadın nüfus oluşturdu.

12. Beş Yıllık Kalkınma Planında 2028 yılı hedefleri belirlenirken yaşlı nüfusun giderek artması da dikkate alınarak temel amaç olarak,

• yaşlanan nüfusun bedensel ve ruhsal sağlık düzeyinin ve yaşam kalitelisinin yükseltilmesi,
• işlevselliğinin artırılarak aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürmeleri,
• ekonomik ve sosyal hayata katılımının sağlanması,
• kaliteli bakım ve sağlık hizmetlerinden yararlanabilmesi esas alınmıştır.[26]

12. Kalkınma Planında belirlenen politikalar arasında:

• yaşlıların bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanımı ve dijital becerileri geliştirilmesi;
• yaşlı bireylerin hayat boyu öğrenmelerini aktif desteklenmesi; bu konuda (üçüncü yaş) üniversite programlarının artırılması;
• yaşlılara yönelik sağlık okuryazarlığı, finansal okuryazarlık, dijital okuryazarlık ve teknoloji kullanımı eğitimleri yaygınlaştırılması; teknolojinin hızla gelişmesi, bankacılık işlemlerinden sağlık randevularına, etkinlik veya seyahat için bilet alımına kadar dijital ortamda sunulan hizmetlere yaşlıların erişimi için destek oluşturulması;
• yaşlanan nüfusa yönelik hizmet ve politikaların veriye dayalı olarak geliştirilmesi;
• afet ve acil durumlarda yaşlıların korunmasına yönelik tedbirlerin alınması

konularına da yer verilmiştir.

III. 20-22 Şubat 2019 tarihli 1. Yaşlılık Şurası[27]

20-22 Şubat 2019 tarihleri arasında (o tarihteki adıyla) Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından Ankara’da düzenlenen “1. Yaşlılık Şurası” çalışmalarında BM Kalkınma Programı (UNDP), BM Nüfus Fonu (UNFPA) gibi uluslararası kuruluşlar ile kamu, özel sektör, akademi ve sivil toplum örgütlerinin temsilcileri yaşlı bireylerin sorunlarını çok yönlü olarak ele aldılar.

Yaşlılık Şûrasında “Aktif Yaşlanma”, “Yaşlı Bakım Hizmetleri ve Yaşam Kalitesi”, ”Bakım Ekonomisi”, “Yaşlı Dostu Kentler ve Yerel Yönetimler” ve “Yaşlı Hakları” konuları ele alınmıştır.

Şura’nın Sonuç Bildirgesinde “Yaşlı Hakları” alanında

• “Yaşlı bireylerin, insan haklarından yararlanmalarını sağlayacak pozitif uygulamaların “özel önlemlerin” geliştirilmesine yönelik destek sağlanmasına”;
• “Yaşlı ihmal ve istismarı, yaşlı ayrımcılığı ile ilgili toplumda farkındalık çalışmalarının yürütülmesine”
• “Yaşlı haklarına yönelik iyileştirici mevzuat çalışmalarının yapılmasına”

ilişkin çok yönlü bir yaklaşımla politikalar ve programlar uygulanması önerilmiştir.

 

1. TBMM Yaşlı Haklarına ilişkin Araştırma Komisyonu

Şubat 2023’de yayınlanan “Yaşlıların Hayatın Çeşitli Alanlarında Yaşadıkları Sorunların Araştırılarak Alınması Gereken Tedbirlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu” Raporunun hazırlık aşamasında Bakanlıkların, kamu kurumu ve kuruluşlarının, yerel yönetimlerin, 65+ Yaşlı Hakları Derneği[28] gibi konuyla ilgili sivil toplum kuruluşlarının görüşleri ve önerileri alınmıştır.

Raporda, dünyada ve Türkiye’de demografik dönüşüm ve yaşlı nüfus, Türkiye’de yaşlılara yönelik politikalar ve hizmetler, yaşlıların hayatın çeşitli alanlarında yaşadıkları ve yaşamaları muhtemel sorunların değerlendirilmesi ve yaşlıların yaşadıkları sorunlara ilişkin alınması gereken tedbirlere yönelik öneriler temel başlıklar altında ayrıntı bir şekilde ele alınmıştır.[29]

Raporda yaşlı haklarına ilişkin uluslararası bağlayıcılığı olan bir Sözleşmenin geliştirilmesi için işbirliği yapılmasına ihtiyaç olduğu bir kez daha vurgulanmıştır.

1. Yaşlıların hak ihlallerine dair Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları[30]

Yaşlı hakları insan haklarıdır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde “yaşlı ayrımcılığına” ilişkin açık bir hüküm bulunmamakla beraber, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin, yaşlı bireyler ile ilgili verdiği ihlâl kararlarında yaş unsuruna duyarlı değerlendirmeler yapıldığı görülmektedir. Yaşlı kişiler, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin yaşama hakkının ihlali, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağının ihlali gibi maddelerine dayanarak, iç hukuk yollarını tükettikten sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurabiliyorlar.

Hak ihlaline uğrayan yaşlıların yaptıkları başvurular ve kararlardan örnekler:

• Jablonská / Polonya 9 Mart 2004

81 yaşındaki bir başvurucu, bir noter senedinin feshedilmesi hakkındaki yargılamaların uzunluğunun makul bir süreyi aşmış olduğundan şikayetçi olmuştur. Başvuran özellikle, aşırı ölçüde ilerlemiş olan yaşına ve Bölge Mahkemesi önüne çıkmak için her seferinde uzun ve yorucu bir yolculuk yapması gerekmesine rağmen duruşmalara katıldığını, gerekli olduğunda her zaman delil sunduğunu ve yargılamalar esnasında usule aykırı hiçbir gecikmeye neden olmadığı ileri sürmüştür. AHİM, Polonya mahkemelerinin dava başladığında 71 yaşında olan başvuranın ilerlemiş olan yaşına daha fazla önem vererek, davasının görülmesine özellikle dikkat göstermiş olması gerektiğini değerlendirerek, yargılamaların uzunluğu bakımından Sözleşme’nin 6 § 1 maddesinin (adil yargılanma hakkı) ihlal edilmiş olduğuna karar vermiştir.

• X ve Y / Hırvatistan (no. 5193/09) 3 Kasım 2011

Mevcut dava, sosyal hizmetlerin bir annenin ve kızının hukuki ehliyetlerinin ellerinden alınması amacıyla açtığı dava ile ilgilidir. 1923 doğumlu olan birinci başvuran, yatağa bağlı bir hastadır ve bunama hastalığı olduğu şüphesi söz konusudur. Önce, 2006 yılının Temmuz ayında kendisine bir vasi tayin edilmiş ve 2008 yılının Ağustos ayında hukuki ehliyeti elinden alınmıştır. Birinci başvuran, davaya ilişkin kendisine tebligatta bulunulmamış olması ve bu nedenle bir yargıç tarafından dinlenememiş ya da delil sunamamış olması sebebiyle, bahsi geçen yargılamaların adil olmadıklarını iddia etmiştir. Mahkeme birinci başvuranla ilgili olarak, özel hayatını olumsuz yönde etkileyen bir kararın alındığı yargılamalar esnasında kendisine yeterli düzeyde usuli güvence sağlanmamış olduğunu kaydederek, Sözleşme’nin 6 § 1 maddesinin (adil yargılanma hakkı) ihlal edilmiş olduğuna karar vermiştir. AHİM bilhassa yerel mahkemenin kararına gerekçe olarak sunduğu delillerle ilgili olarak, Devlet makamlarının hasta ve yaşlılar için uygun bakımın sağlanması amacıyla alabilecekleri, hukuki ehliyetten yoksun bırakmaktan çok daha az zorlayıcı nitelikte tedbirlerin mevcut olduğunu gözlemlemektedir. AHİM, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmiş olduğuna karar vermiştir (Sözleşme’nin madde 8)

• McDonald / Birleşik Krallık 20 Mayıs 2014

Mevcut dava, hareket etme yeteneği ciddi ölçüde kısıtlı olan ve yerel bir makamın haftalık bakım giderlerini karşılamak üzere kendisine tahsis edilen miktarda kesinti yaşamasından şikayet eden 71 yaşındaki bir kadın ile alakalıdır. Ödenekte yapılan kesinti, yerel makamın başvuranın gece tuvalet ihtiyaçlarının karşılanması için yardımcı olan bir gece bakıcısının yerine kendisine emici yatak pedleri temin edilmesi yönündeki kararına dayanmaktadır. Başvuran, bakım giderleri için kendisine verilen ödenekte kesinti yapılması kararının, özel hayata saygı hakkına yapılan haksız ve orantısız bir müdahale anlamına geldiğini ve kendisini onur kırıcı bir duruma düşürdüğünü iddia etmiştir. Mahkeme, başvuranın bakım giderleri için kendisine verilen ödenekte kesinti yapılması kararının, idrarını tutamama rahatsızlığı olmamasına rağmen kendisinin idrar pedleri kullanmaya zorlanması bakımından, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına bir müdahale teşkil ettiğini değerlendirmiştir. AHİM, 21 Kasım 2008 ile 4 Kasım 2009 tarihleri arasındaki dönem bakımından, başvuranın haklarına yapılan müdahalenin bu süre esnasında yürürlükte olan iç hukuk hükümlerine aykırı olduğu gerekçesiyle, Sözleşme’nin 8. maddesinin (özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı) ihlal edilmiş olduğuna karar vermiştir.

1. Dünya Sağlık Örgütü Yaşlı Dostu Kentler Programı ve

      Yerel   Yönetimler

Dünya Sağlık Örgütü, dünya genelinde artan yaşlı nüfus oranının beraberinde getirdiği sosyal sorunlara ve yaşlı bireylerin ihtiyaçlarına çözüm bulabilmek için yaptığı çalışmalarda sağlıklı ve aktif yaşlanmanın desteklenmesi amacıyla yerel yönetimlerde uygulanabilecek “Yaşlı Dostu Kent Programı” oluşturmuştur.

Sağlıklı ve aktif bir yaşlılık döneminden bahsedebilmek için de anahtar kavramlar bağımsızlık ve katılım olduğu vurgulanmıştır. Nitekim bu iki kavram, 16 Aralık 1991 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda kabul edilen “Yaşlı Bireyler İçin Birleşmiş Milletler Prensipleri” arasında da yer almaktadır (bkz. yukarıda paragraf B/6).[31]

Birleşmiş Milletlerce 2015 yılında yapılan Zirvede kabul edilen ve 2030 yılına kadar erişilmesi öngörülen “Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri” arasında “Kentleri ve insan yerleşim yerlerini herkesi kucaklayan, güvenli, güçlü ve sürdürülebilir kılmak” hedefine ulaşılabilmesi için yaşlı nüfusunun ihtiyaçlarını karşılayan adımlar atılacağına değinilmiştir (Hedef 11). Kentleri ve insan yerleşim yerlerini herkesi kucaklayan, güvenli, güçlü ve sürdürülebilir kılmak ilkelerine uygun bir yaşlanma sürecinin sağlanması için gerekli önkoşul  ise uygun fiziksel ve sosyal ortamların, diğer bir ifadeyle yaşlı dostu kentlerin oluşturulmasıdır.   Türkiye’nin de uygulamayı taahhüt ettiği 193 üye ülkenin oybirliği ile kabul ettiği Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri daha yaşanabilir, sürdürülebilir, eşit bir dünya oluşturmak üzere belirlenmişti.

Yaşlı dostu kentler sadece fiziksel yapıda değil sosyal ve ekonomik açıdan da dönüşümü içermektedir. Yaşlı dostu bir kentte binalar kişilere göre tasarlanmakta, toplu taşıma erişilebilir hale getirilmekte, park ve bahçeler tüm yaşları kapsayıcı bir hale gelmektedir. Bu sayede yaşlı bireyler hayatın her alanına katılımları desteklendiğinde başka bir kişinin desteğine ihtiyaç duymadan aktif ve sağlıklı yaşlanabilmektedir. Ancak bütün bunlar gerçekleştirilirken disiplinler arası iş birliğiyle, örneğin şehir mimarisi planlama ve tasarım sürecine mimar, mühendis, şehir plancısı, sosyolog, sosyal çalışmacı, fizyoterapist vb. meslek grupları ile bu hizmetlerden faydalanacak olan bireylerin de dahil edilmesi sağlanmalıdır. Bu çalışmalarda görev ve sorumluluklar açısından öncelikle hukuki düzenlemeler yapılmalıdır.

Her belediye, özellikle yaşlı bireylere yönelik diğer belediyeler için örnek oluşturacak farklı çalışmalar yapmaktadır.[32] Aslında Türkiye Belediyeler Birliği tarafından Dünya Sağlık Örgütünün Yaşlı Dostu Kentler Programı da örnek alınarak bütün belediyelerin yaşlı bireylere yönelik benzer çalışmalar yapması  kurumlar arası koordinasyonu da güçlendirecektir.

Yerel Yönetimlerin Önemi

Nüfusun çok büyük kesimi kentlerde yaşamaktadır.  Büyükşehir Belediyesi Kanununda 2012’de yapılan değişiklikle Büyükşehir sınırları içindeki köylerin Mahalleye dönüştürüldüğü dikkate alındığında Belediyeler her yurttaş için olduğu gibi, 65+ bireyler için de önemli bir hizmet noktasıdır.

5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunun 7. maddesinin “v” fıkrasında: “Sağlık merkezleri, hastaneler, gezici sağlık üniteleri ile yetişkinler, yaşlılar, engelliler, kadınlar, gençler ve çocuklara yönelik her türlü sosyal ve kültürel hizmetleri yürütmek, geliştirmek ve bu amaçla sosyal tesisler kurmak, meslek ve beceri kazandırma kursları açmak, işletmek veya işlettirmek, bu hizmetleri yürütürken üniversiteler, yüksek okullar, meslek liseleri, kamu kuruluşları ve sivil toplum örgütleri ile işbirliği yapmak” konusunda Büyükşehir ve İlçe Belediyeleri’ne görev verilmiştir. Belediyeler, bu görevi yerine getirirken, Sivil Toplum Kuruluşlarıyla da işbirliği yapacaklardır.

Ayrıca, 5393 sayılı Belediye Kanununa göre “Belediye hizmetleri, vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur. Hizmet sunumunda engelli, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yöntemler”  uygulanması gerekmektedir.

Belediyelerce uygulanacak yaşlı hizmetlerinin, bir muhtaçlığın giderilmesi veya hayır işi olarak değil, hak temelli bir konu olarak ele alınması gerekir.

Sosyal, kültürel, ekonomik ya da fizyolojik açıdan insan onuruna yakışır şekilde yerinde yaşlanma her insanın hakkıdır. Yerel yönetimlerin yalnız yaşayan yaşlıların ya da aile ve akrabalarıyla kalan yaşlıların bazı temel ihtiyaçlarını destekleme noktasında önemli işlevi bulunmaktadır. Bu nedenle, yaşlılara yönelik sosyal politikaların hak temelinde yapılandırılmasına ihtiyaç vardır.

TÜİK tarafından 2024 yılında yapılan “Türkiye Yaşlı Profili Araştırması”[33] sonuçlarına göre; 65+ yaşlı nüfus 2018 yılında 7 milyon 186 bin 204 kişi iken son beş yılda %21,4 artarak, 2023 yılında 8 milyon 722 bin 806 kişi oldu ve yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki oranı 2023 yılında %10,2’ye yükseldi.

Bu araştırma, Türkiye’de yaşlı nüfus ile ilgili politikaların geliştirilmesine temel teşkil etmek üzere somut verilerin elde edilmesi, mevcut verilerin bir araya getirilmesi ve yaşlı refahı göstergelerinin elde edilmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir. Veriler “demografik bilgiler, yaşlı hakları ve ayrımcılık, konut özellikleri, çalışma hayatı ve ekonomik durum, sağlık, bağımsız yaşam, bakım ve sosyal yardımlar, çevre, toplumsal hayata katılım, yaşam memnuniyeti, afet ve acil durumlar” başlıkları altında toplanmıştır.  

Araştırma sonuçlarına göre yalnız yaşayan 65 yaş üstü kişilerin oranı %20,4; 65-74 yaş arası yaşlıların % 72,9’u yemeğini kendi hazırlayabilirken; 75+ yaşlılarda bu oran %39,9’a düşmektedir. Yine yaşlı nüfusun yoksulluk oranına bakıldığında 65 yaş üstü nüfusun % 21.7’si yoksul olduğu görülmektedir. Bu açıdan yerel yönetimler kendi çevresindeki yaşlı yurttaşların durumunu tespit ederek, örneğin evlere sıcak yemek servisi yapmaları önemli bir destek oluşturacaktır.

Her belediyede, kadrosunda gerontolog da bulunan bir yaşlı hakları birimi kurulması, yaşlılara yönelik hizmetlerin güvenilir kaynaklar tarafından sunulması, yaşlıların huzurlu, sağlıklı şekilde yaşamalarını sağlayacaktır.

Gerontoloji, yaşlılık süreci ile ilgili bilimsel çalışmalar yapan bir disiplin olarak, yaşlılık sürecinin fiziksel, zihinsel, sosyal ve duygusal yönlerini incelemekte ve yaşlı insanların sağlık, refah, yaşam kalitesi ve yaşlılıkla başa çıkma becerilerini arttırmayı hedeflemektedir.

Bu bakımdan her belediye kadrosunda gerontolog  bulunmasına özen gösterilmelidir.

Yaşlanma sürecinin ortaya çıkardığı dezavantajlara bağlı olarak geleneksel anlamda aile bireylerinin üstlendikleri yaşlı bakımı sorumluluklarının önemli bir kısmının yerel yönetimlerce paylaşılmasına ihtiyaç vardır.[34] İl ve ilçe belediyelerinin 65 yaş üzeri yurttaşlara verdikleri hizmetlerden örneklere EKLER bölümünde yer verilecektir.

SONUÇ

20. yüzyılın ikinci yarısından günümüze doğurganlık hızının düşmesi ve doğumda ve yaşlılıkta beklenen yaşam sürelerinin uzaması; demografik bir dönüşümü beraberinde getirmiştir. Bu süreçte, her ülkede aynı şekilde seyretmemekle birlikte; özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki oranı artmıştır.

Türkiye’de de dünyadaki eğilime benzer bir şekilde 65 yaş ve üzeri nüfusun toplam nüfus içerisindeki oranı hızla artarak 2025 yılsonu itibarıyla %10,3 olmuştur. Yaşlı nüfus oranında yaşanan bu artış sosyal, ekonomik ve kültürel değişim ve dönüşümleri de beraberinde getirmiştir.

Yaşlı bireyler, toplumun insan kaynaklarının önemli ve değerli bir unsurunu oluştururlar. Ancak, toplumlar yaşlanmaya devam ettikçe yaşlı insanların karşılaştıkları çok yönlü zorluklara da özenle çözüm bulunması gerekiyor.

Üniversitelerde Yaşlı Hakları Araştırma Uygulama Merkezi veya Yaşlıların Sorunlarına Çözüm Enstitüleri gibi yapıların hayata geçirilmesi, dünyada iyi uygulama örneklerinin taranarak ülkemiz şartlarına uygun çözümlerin ortaya konulması gerektiği kamuoyu araştırması bağlamında varılan neticelerdendir. Uluslararası insan hakları hukukunda, yaşlıların insan hakları, açık ve kapsamlı bir sözleşmeyle düzenlenmemiştir.

Yaşlı haklarına ilişkin bir BM Sözleşmesine ihtiyaç var.

Türkiye’de doğumda beklenen yaşam süresi giderek yükselmekte ve yaşlı nüfus oranı artmaktadır. Yaşlı bireylerin haklarının, refahının ve onurunun korunması için yaşlıların insan haklarına ilişkin kapsamlı bir uluslararası Sözleşme yapılması yaşamsal öneme sahiptir.[35] Yukarıda değinildiği gibi Birleşmiş Milletlerde uzun yıllardır yapılmış ve yapılmakta olan çalışmalar dikkate alındığında, kısa bir süre içinde her yönüyle kapsamlı bir “Yaşlı Hakları Sözleşmesi”nin BM Genel Kuruluna sunulması ve kabul edilmesi mümkün olabilecektir.

Yaşlılık Hukuku

Uluslararası hukukta yaşlı haklarını odağına alan bir BM sözleşmesi hazırlanıp, kabul edilmesi önemli bir adım olacaktır. Yaşlı haklarına ilişkin özel uluslararası bir sözleşme kabul edilmesi halinde, sözleşmeye taraf olacak her devlet gibi onaylaması halinde Türkiye de yaşlı haklarını iç hukukuna yansıtmak ve uygulamaya geçirmek konusunda pozitif yükümlülük üstlenmiş olacaktır.

Yaşlı bireylerin temel hak ve özgürlüklerden faydalanmasının temin edilmesi ve yaşamın her alanında yaş temeline bağlı ayrımcılığın önlenmesi amacıyla iç hukukumuzda da ‘Yaşlı Haklarına Dair Kanun’ düzenlemesi gerekecektir.

Yaşlı bireyler için gerçek anlamda her yönüyle kapsayıcı bir dünya kurmayı başarabilmek için,

“65 yaş üstü her bireyin

-sağlıklı ve aktif hayatın içinde öğrenmeye üretmeye devam ederek,

-onurlu bir şekilde yalnızlaşmadan ve yoksullaşmadan,

-ayrımcılığa ve istismara uğramadan,

-tıbbi, hukuki, sosyal, psikolojik, ekonomik, ihtiyaçları karşılanarak,

-tercihlerine saygı duyularak yaşlanma hakkı olduğunun savunulması gerekiyor.”

Yaşlı haklarının korunması için, yasal düzenlemeler yapmak, bu hakları konusunda yurttaşları bilgilendirmek, uygulamaya yönelik politikalar oluşturmak, yaşlı yurttaşlara destek hizmetleri sunmak üzere devlete, yerel yönetimlere, kamu hizmeti veren tüm kurum ve kuruluşlara ve sivil toplum örgütlerine önemli görevler düşüyor.

Yaşlı hakları insan haklarıdır.

 

“Bir milletin yaşlı vatandaşlarına ve emeklilerine karşı tutumu o milletin yaşama kudretinin en önemli kıstasıdır. Mazide muktedirken bütün kuvveti ile çalışmış olanlara karşı minnet hissi duymayan bir milletin istikbale güvenle bakmaya hakkı yoktur…”  Mustafa Kemal Atatürk.

 

 

Kaynakça

ARPACI Fatma/ BAKIR Bahtiyar; Yaşlı İstismarı ve İhmali, Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2017, s.692-703; https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/360874#:~:text=Ya%C5%9Fl%C4%B1%20%C4%B0hmali&text=kilo%20kayb%C4%B1%20ve%20g%C3%B6zlerde%20%C3%A7%C3%B6kme,a%C3%A7%C4%B1klama%20yapma%2C%20ilac%C4%B1n%C4%B1%20almama%20say%C4%B1labilir (erişim tarihi 30.3.2024).

 

Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi, 7-8 Aralık 2000; https://www.ihd.org.tr/avrupa-birligi-temel-haklar-bildirgesi/ (erişim tarihi 2.4.2024).

 

BM İnsani Gelişme Raporu 2023/2024;  https://www.undp.org/tr/turkiye/publications/human-development-report-2023 (erişim tarihi 3.5.2024).

Birleşmiş Milletler Dünya Yaşlılık Konferansı, 1982 Viyana; https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/united-nations-principles-older-persons (erişim tarihi 29.3.2024).

 

BM Yaşlanmaya İlişkin Açık Uçlu Çalışma Toplantısı 13. Oturum, 2023; https://social.un.org/ageing-working-group/documents/thirteenth/A_AC.278_2023_2_en.pdf  (erişim tarihi 29.3.2024).

 

MOROĞLU Nazan, CEDAW Uygulamasında Genel Tavsiyelerin Etkisi, Kadınlara Karşı Ayrımcılık Hukuk  Toplum Devlet ve CEDAW, s.133 vd., Zoe yayıncılık, İstanbul 2022.  https://nazanmoroglu.com/kadina-karsi-ayrimcilik/ ; https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/tr/publication/55-kadna-kars-ayrmclk-hukuk-toplum-devlet-ve-cedaw/ (erişim tarihi 4.5.2024).

 

MUSTAN Kemal; Yaşlılarda İstismarı Belirlemeye Yönelik Ölçek Geliştirme Çalışması, s. 8, İzmir 2017; ERTİN Hakan/ ÖZKAYA Hilal; Etik Açıdan Yaşlıya Kötü Muamele/ İstismar ve Toronto Bildirgesi; https://www.academia.edu/30335889/Etik_A%C3%A7%C4%B1dan_Ya%C5%9Fl%C4%B1ya_K%C3%B6t%C3%BC_Muamele_%C4%B0stismar_ve_Toronto_Bildirgesi (erişim tarihi 31.3.2024).

 

Second World Assembly on Ageing, 2002, Madrid; (2. Dünya Yaşlılar Konferansı, 2002 Madrid);  https://www.un.org/esa/socdev/documents/ageing/MIPAA/political-declaration-en.pdf  ;  Yaşlı Hakları Çalıştayı 2019,  Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu;    https://www.tihek.gov.tr/public/editor/uploads/1601546034.pdf   (erişim tarihi: 29.3.2024) .

 

Sustainable Society for All Ages; 2017 UNECE Ministerial Conference on Ageing,  Lisbon,

https://unece.org/fileadmin/DAM/pau/age/Ministerial_Conference_Lisbon/NGO_Forum/Ageing_and_Human_Rights_.pdf (erişim tarihi: 29.3.2024).

 

ŞENTÜRK Murat/ KUTKAPAN Hamza; Yerinde Yaşlanma ve Yerel Yönetim Uygulamaları: İstanbul Örneği, Sosyolojik Bağlam Dergisi®, S.2, s.1-13, İstanbul 2021;

https://sosyolojikbaglam.org/wp-content/uploads/2021/12/Kurtkapan-Senturk-2021.pdf (erişim tarihi 29.4.2024).

 

TARHANLI Turgut, Gelişme Hakkı: Bir Sunuş Denemesi; https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/799332 (İÜHF dergipark.org.tr, Ekim 1988),   (erişim tarihi 1.4.2024).

 

TBMM  Yaşlı Haklarına ilişkin Araştırma Komisyonu Raporu; https://www5.tbmm.gov.tr/sirasayi/donem27/yil01/ss406.pdf ;   https://yaslihaklaridernegi.org/ ; https://yaslihaklaridernegi.org/65-yasli-haklari-dernegi-tbmm-arastirma-  komisyonuna-onerilerini-sundu/  https://yaslihaklaridernegi.org/manifestomuz/ (erişim tarihi 30.3.2024).

 

The First World Assembly on Ageing;  1982, Vienna;

https://www.un.org/en/conferences/ageing/vienna1982#:~:text=The%20World%20Assembly%20on%20Ageing,to%20contribute%20to%20national%20development (erişim tarihi 29.3.2024)

 

TÜİK Türkiye Yaşlı Profili Araştırması, 2023;  https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Yasli-Profili-Arastirmasi-2023-53809 (erişim tarihi: 29.4.2024).

 

“Yaş Dostu Kent Sözleşmesi” ; Belediyelerin faaliyet planlarına alabileceği bir dizi somut hedeften oluşuyor; 65+ Yaşlı Hakları Derneği, https://yaslihaklaridernegi.org/wp-content/uploads/2024/03/secim-2024-sozlesme.pdf (erişim tarihi: 29.3.2024).

 

“Yaşlı Hakları” İlkeleri, Çankaya Kaymakamlığı;  http://cankayakaymakamligi.gov.tr/yasli-haklari#:~:text=Ya%C5%9Fl%C4%B1%20bireyler%3B%20aile%20yard%C4%B1m%C4%B1%2C%20toplumsal,getirici%20di%C4%9Fer%20f%C4%B1rsatlara%20sahip%20olabilmelidir (erişim tarihi 27.3.2024).

 

Yaşlılar İçin Güvenli Konut Klavuzu; (erişim tarihi 30.3.2024); https://yaslihaklaridernegi.org/wp-content/uploads/2023/09/yaslilar-icin-guvenli-konut-kilavuzu.pdf  (erişim tarihi: 29.3.2024).

 

Yaşlıların hak ihlallerine dair AHİM kararları; https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/FS_Elderly_TUR  (erişim tarihi 30.3.2024)

 

Yaşlı Bireyler İçin Birleşmiş Milletler Prensipleri; https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/united-nations-principles-older-persons (erişim tarihi: 29.3.2024).

 

Yaşlı İhmal ve İstismarı Semineri, 2022; Yaşlı İhmal ve İstismarı Semineri, https://yaslihaklaridernegi.org/yk-uyemiz-avukat-nazan-moroglu-ile-yasli-ihmal-ve-istismari-semineri-gerceklestirildi/ (erişim tarihi 27.3.2024).

 

YAYLACI Nurten; Uluslararası İnsan Hakları Hukukunda Yaşlı Bireylerin Hakları ve Yaş Ayrımcılığı, TOGÜHF Dergisi, C.I, S.1; 2023.  https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3031538  (erişim t. 31.3.2024).

 

1. Yaşlılık Şurası Sonuç Bildirgesi; https://www.aile.gov.tr/media/6168/i-yaslilik-surasi-sonuc-bildirisi.pdf (erişim t. 20.4.2024).

https://nazanmoroglu.com/yasli-ihmal-ve-istismari-semineri-gerceklestirildi/

https://nazanmoroglu.com/1-ekim-dunya-yasli-haklari-gunu/

https://yaslihaklaridernegi.org/yonetim-kurulu-uyemiz-av-nazan-moroglu-kadikoy-belediyesi-aktif-ve-saglikli-yas-alma-seminerleri-etkinliginde-konustu/

https://yaslihaklaridernegi.org/yaslilar-icin-guvenli-konut-kilavuzu/

EKLER

Belediyelerin 65 yaş üzeri yurttaşlara verdikleri hizmetlerden örnekler

*İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yaşlı Hakları ve Hizmetleri Çalışmaları:

• İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yaşlı Danışma Hattı ve Sosyal Destek: 0 216 528 84 00 numaralı hat üzerinden yaşlıların ihtiyaçlarına yönelik rehberlik ve destek sağlanmaktadır.
• Ekonomik ve Sosyal Destekler: 2026 yılı itibarıyla 20 bin emekliye 10 bin TL pazar desteği, sosyal inceleme sonucu ihtiyaç sahibi olanlara destek paketleri ve ücretsiz toplu taşıma hakkı (65 yaş üstü).
• Dijital Okuryazarlık (Her Yaşta Dijital): 65 yaş ve üzeri bireylere yönelik, e-Devlet, MHRS, sosyal medya ve sanal alışveriş gibi konularda basit eğitimler sunan dijital platform.
• Aktif Yaşam ve Spor: İBB spor tesislerinde emekliler ve 65 yaş üstü için özel indirimler ve gündüz seansları ile aktif yaşam desteklenmektedir.
• Kış Hizmetleri: Evsizler için geçici konaklama merkezlerinde barınma, beslenme ve giyim hizmetleri.
• Enstitü İstanbul’da verilen eğitimler…
• Darülaceze Hizmetleri: Kayışdağı Darülaceze tesislerinde, özellikle demans ve Alzheimer hastası yaşlılar da dahil olmak üzere, barınma, sağlık ve kişisel bakım hizmetleri modern standartlarda sunulmaktadır.

Sağlıklı Yaşlanma  

 https://saglik.ibb.istanbul/yasli-hizmetleri/

Bu eğitim programı, katılımcılara; yaşlılıkta ortaya çıkan fizyolojik değişiklikler, sosyal yaşam, stres yönetimi, fiziksel ve zihinsel aktivitelerin önemi, rehabilitasyon süreçleri, yaşlılara yönelik ihmaller ve istismara karşı farkındalık, sağlık hizmetlerine erişim ve yaşlı dostu yaşam alanlarının düzenlenmesi konularında farkındalık kazandırmayı amaçlamaktadır.

https://enstitu.ibb.istanbul/portal/egitim_detay.aspx?BransCode=6198  https://saglik.ibb.istanbul/ibbden-yas-almislara-teknoloji-hediyesi/

 *Ankara Büyükşehir Belediyesi Yaşlı Hakları ve Hizmetleri Çalışmaları

 Hizmetin Amacı

Yaşlılara yönelik sosyal hizmetlerde sosyal belediyecilik anlayışı ile en köklü hizmet geçmişine sahip, aynı zamanda yüksek hizmet kalitesiyle yaşlı refahı alanında yetkinlik sahibi kurumlardan biri olan Ankara Büyükşehir Belediyesi bünyesinde 5 Eylül 1994 tarihinde kurulmuştur.

Her geçen gün sayıları artan, sosyal ve ekonomik yönden yoksunluk içinde bulunan muhtaç yaşlı kişilerin, huzurlu bir ev ortamı içinde yaşantılarını devam ettirmelerini, fiziksel ve ruhsal sağlıklarının korunmasını, sosyal ilişkilerinin geliştirilmesini ve devam ettirilmesini, huzur, güven ve refah içinde bulunmalarını sağlamak amacıyla evde bakım hizmeti modeli şeklinde hizmet vermektedir.

Merkezin, yaşlı refahı alanında örnek teşkil eden çalışmaları yaşlılık olgusundan kaynaklanan sorunları azaltmayı, aktif yaşlanma uygulamalarını yaygınlaştırmayı hedeflemektedir.

Sosyal Servis Birimi Hizmetleri:

Merkezde verilen sosyal hizmetler, sosyal hizmet uzmanları tarafından yürütülmektedir.

Merkeze başvuran yaşlıların sosyal incelemesinin yapılması, yaşlılara verilecek hizmetlerle ilgili düzenlemelerin ve organizasyonların yapılması, yaşlılara yönelik eğitim, boş zaman uğraşları, geziler, kamplar ve sosyal faaliyetlerin düzenlenmesi,

Ev temizliği hizmeti:

Evlerinde günlük rutin işlerini yapmakta zorlanan yaşlılara sağlanan destekleyici temizlik hizmetlerini içermektedir. Bu hizmet kapsamında yaşlının gelir durumu, sağlık sorunları, kira giderleri gibi etkenlere göre durum tespiti yapılarak hizmet sunulmaktadır. Evde yapılan genel temizlik; camların ve kapıların silinmesi, yerlerin süpürülmesi, mutfak dolaplarının dış kapaklarının silinmesi, balkonların yıkanması, tuvalet ve banyonun temizlenmesi şeklinde yapılmaktadır.

Berber hizmeti:

Kendine yeterliliği olmayıp öz bakımını karşılamakta zorlanan yaşlılara refakatçi eşliğinde berber hizmeti verilmektedir.

Bakım onarım hizmetleri:

Ev içindeki tamirat gerektiren durumlarda verilen teknik hizmetleri içermektedir.

 

Yemek hizmeti: Yaşlı Hizmet Merkezi üyelerinden kendi yemeğini yapamayacak durumda olması halinde -malzemenin üye tarafından karşılanması şartıyla- haftada bir gün ilgili personel üyenin evine giderek birkaç günlük yemek yapmaktadır.

Psikolojik Destek Hizmeti: Ankara Büyükşehir Belediyesi Yaşlı Hizmet Merkezi psikologlar üyelerin evlerine giderek herhangi bir problemleri var mı, varsa problemin sebepleri neler ve bu süreçte neler yapmaları gerektiği hakkında bilgilendirmekte, gerekirse gerekli yönlendirmeleri yapmaktadır. Üyelerin duygu, düşünce ve davranış süreci ele alınmakta yaşamlarında yaşadıkları zorluklara yönelik hizmet yürütülmektedir. Anlaşılmamışlık hisleri, yalnızlık duygusu, yetersizlik hisleri, terk edilme kaygıları, ölüm korkusu, aile ve eş ilişkileri gibi çeşitli konularda hizmet yürütülmektedir.

Hemşire kontrolünde sağlık hizmetleri: Periyodik sağlık hizmetleri:

Periyodik olarak yaşlının doktor ve hemşire tarafından evinde ziyaret edilip rutin sağlık kontrolleri (şeker, tansiyon ve kolesterol ölçümleri) yapılmaktadır.

Merkeze gelen 65 yaş üzeri yurttaşlara gün içinde doktor ve hemşire tarafından sağlık hizmeti verilmektedir.

Ankara il sınır içinde yaşamakta olan 65 yaş ve üzeri vatandaşlar  Beypazarı Huzurevinde kalmak için başvurabilirler.

 

*Eskişehir Belediyesi Yaşlı Hakları ve Hizmetleri Çalışmaları

Eskişehir Belediyesi (Büyükşehir, Odunpazarı ve Tepebaşı), yaşlı vatandaşların sosyal hayata katılımı, sağlığı ve yaşam kalitesini artırmaya yönelik “aktif yaşlanma” odaklı çalışmalar yürütmektedir.

Yaşlı bakım merkezleri, evde sağlık/bakım hizmetleri, ücretsiz ulaşım (Eskart) ve sosyal-kültürel aktivitelerle yaşlı hakları desteklenmektedir.

Yaşlı Hakları ve Sosyal Çalışmaları:

• Odunpazarı Belediyesi: 55 yaş ve üzeri vatandaşlar için 7/24 yatılı bakım hizmeti sunan 135 yatak kapasiteli modern bir merkezdir.
• Evde Sağlık ve Bakım Hizmetleri: Yaşlıların sağlık takipleri, ev temizliği ve kişisel bakımları, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ve belediye ekiplerince organize edilerek yürütülmektedir.
• Sosyal Destek ve Sosyalleşme: Yaşlıların toplumsal hayattan kopmamaları için hobi bahçeleri, yaşlı merkezleri ve kültürel geziler düzenlenmektedir.
• Eskart (Ücretsiz Ulaşım): 60 yaş ve üzeri vatandaşlar için Eskart başvuru ve tanımlama işlemleri ile şehir içi ulaşım kolaylaştırılmaktadır.
• Halk Masası (Odunpazarı): Yaşlı vatandaşların talep ve sorunlarını hızlıca iletebilecekleri iletişim birimi mevcuttur.

Eskişehir’deki yerel yönetimler, yaşlıların bağımsız yaşama haklarını destekleyen projeleriyle “yaşlı dostu kent” vizyonuyla hareket etmektedir.

 

*Mersin Büyükşehir Belediyesi yaşlı hakları ve hizmetleri çalışmaları

Mersin Büyükşehir Belediyesi kentte yaşayan yaş almış vatandaşlara yönelik sunduğu hizmetlerle Mersin’i ‘yaşlı dostu kent’ anlayışıyla yönetiyor. Sağlıktan sosyal yaşama kadar oldukça geniş bir yelpazede destek sunan Büyükşehir Belediyesi, yaşlı bireylerin hem fiziksel hem de ruhsal iyiliğini ön planda tutuyor. Sağlık, sosyal aktivite, evde sağlık ve bakım, mini tadilat işleri, evlere yemek servisi gibi günlük hayatın temel ihtiyaçları arasında yer alan tüm hizmetleri sunan Büyükşehir Belediyesi sayesinde yaş almışlar kendini daha mutlu daha huzurlu en önemlisi de daha güvende hissediyor.

Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı, Sosyal Hizmetler Dairesi Başkanlığı, Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı ile Kadın ve Aile Hizmetleri Dairesi Başkanlığı başta olmak üzere bünyesinde bulunan her biriminde yaş almışlara yönelik hizmetlere yer vermektedir.

Emekli Evleri, yaş almışların ikinci evi

Büyükşehir Belediyesi; kentte hizmet veren ve emeklilerin ‘ikinci evimiz’ dediği ‘Emekli Evleri’nde düzenlenen sağlık, spor, konser, eğitim, gezi, zihinsel ve fiziksel aktivitelerle yaş almışların daha sağlıklı daha sosyal ve aktif bir hayat sürdürmesini sağlıyor. Emekli evleri, yaşlı bireylerin bir araya gelip sohbet ettiği, çeşitli etkinliklere katıldığı sosyal alanlar olarak hizmet veriyor. Burada düzenlenen sanatsal ve kültürel aktiviteler, yaşlı vatandaşların keyifli vakit geçirmesine olanak tanıyor.

 

Evde Sağlık Bakımı; Yaşlı vatandaşların sağlık hizmetlerine erişimini kolaylaştırmak amacıyla Evde Sağlık ve Bakım Hizmeti sunan Mersin Büyükşehir Belediyesi; bu kapsamda, temel muayene hizmetlerinin yanı sıra fizik tedavi ve rehabilitasyon desteği de sağlıyor.  Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı bünyesinde kurulan alanında uzman ekiplerle, kronik hastalıkları olan bireyler için düzenli kontroller yapılıyor ve ihtiyaçlarına anında müdahale ediliyor.

Medikal malzeme desteğinden hastaneye ambulans hizmetine kadar birçok kalemde verilen hizmetler, ev temizliğinin yanı sıra; banyo, tıraş gibi kişisel temizliklerle de destekleniyor. Verilen tüm bu destekler, yaş almışların  gündelik yaşamını kolaylaştırıyor.

Yaşlı destek birimi ile sürekli takip; Mersin Büyükşehir Belediyesi’nin oluşturduğu Yaşlı Destek Birimi, kentteki yaşlı bireyleri düzenli olarak arayarak sağlık durumlarını takip ediyor. Bu hizmet, yalnız yaşayan veya bakıma ihtiyaç duyan bireyler için büyük önem taşıyor.

Bakım ve onarım hizmeti; Yaşlı bireylerin günlük yaşamlarını daha konforlu hale getirmek amacıyla Büyükşehir, evlerde meydana gelen küçük çaplı bakım ve onarım işlemlerini de üstleniyor.

Aşhanede pişiyor, yaş almışların evine kadar gidiyor; Büyükşehir’in, sosyal belediyecilik anlayışını hakkını verdiği bir diğer hizmeti ise evinde yemek yapamayacak durumda olan yaş almışların yemeklerini ayaklarına kadar götürmesi. Her gün Aşhane’de pişen yemekler; yoksulluk, engellilik veya sağlık sorunu gibi nedenlerden dolayı evde yemek yapamayan yaş almışların evine haftanın 5 günü ücretsiz bir şekilde ulaşıyor.

Dosthane ile yaş almışların Mersin’de ikinci bir evi var

Büyükşehir’in ‘Dosthane’ adıyla verdiği ‘Refaketçi Evi’ hizmeti kırsal mahallelerden hastane işlerini halletmek için merkeze gelerek şehirde konaklama imkânı olmayan her yaştan ve sosyo ekonomik düzeyden vatandaşa konaklama imkanı sunarken, en çok da yaş almışların Mersin’deki ikinci evi oluyor.

‘Gülümse Alzheimer Yaşam Merkezi’: ilk evre Alzheimer hastalarını misafir eden Gülümse Alzheimer Yaşam Merkezi, hastalığı nedeniyle evde izole bir şekilde yaşayan yaş almışların yeniden hayata karışmasını sağlıyor. Merkez sayesinde, yaş almışlar zihinsel ve fiziksel aktivitelerle buluşturularak, hastalığının ilerlemesi yavaşlatılıyor.

Yaşlı dostu kent anlayışı; Mersin Büyükşehir Belediyesi, ‘yaşlı dostu kent’ anlayışıyla kentin büyüklerine destek olmaya devam ediyor, yaşlı bireylerin hayatını kolaylaştırmak için projelerini sürekli geliştiriyor. Hem sağlık hizmetleriyle hem de sosyal faaliyetlerle yaş almış bireylerin yaşam kalitesini artırmayı hedefleyen Büyükşehir Belediyesi, onların kendilerini daha güvende ve değerli hissetmeleri için çalışmalarını sürdürüyor.

 

Beşiktaş Belediyesi, 65+ Yaşam Ofisi

65 yaş üstü her bireye sağlıklı ve aktif yaşlanma, demanstan korunma, yaşlılık hakları, kurum bakımı, belediye hizmetleri gibi konularda bilgi ve danışmanlık hizmeti veren, 65 yaş üstü bireylere yönelik projeleri koordine eden ve yeni projeler üreten bir ofistir. Kayıt ve detaylı bilgi için: 65arti.besiktas.bel.tr

Sağlık Kuruluşlarında Özel İndirim

65+ komşularımız Beşiktaş’taki anlaşmalı sağlık kuruluşlarında geçerli özel indirimlerden yararlanabiliyor.

65+ Yaşam Ofisi’nde Sanatla Hayata Tutunuyoruz

65+ komşularımızın üretmiş olduğu resim ve fotoğraf vb. çalışmalar, sanatla hayata tutunmalarına destek olmak amacıyla Yaşam Ofisimizin içinde yer alan sergi salonunda sergilenmektedir. Sergi açabilmek için 65+ Yaşam Ofisimize özgeçmişiniz ve birkaç eser örneğiniz ile başvuruda bulunabilirsiniz. Sanatçının 65+ olması veya eserlerinin 65+ temalı olması gibi koşullara öncelik verilecektir.

Beşiktaş Belediyesi, 65+ Yaşam Ofisi aracılığıyla yaşlı vatandaşlara sağlıklı yaşlanma, danışmanlık, evde muayene ve geronto mimari (yaşlı dostu ev düzenlemesi) hizmetleri sunmaktadır.

Etiler ve Ulus Yaşam Evleri’nde sosyalleşme imkânı, evde sıcak yemek desteği ve Alzheimer ile yaşamı kolaylaştıran özel çalışmalarla aktif yaşlanmayı destekleyen kapsamlı projeler yürütmektedir.

https://yaslihaklaridernegi.org/tr/faaliyetler/etkinliklerimiz/kentsel-tasarim-calistayi-ii/

https://yaslihaklaridernegi.org/tr/kirkambar/arastirma-rapor-ve-makaleler/tuik-istatistiklerle-yaslilar-2025/

• TÜRKİYE’DE İSTATİSTİKLERLE KADIN, 2025

Bu yayın, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve UN Women Türkiye ortak yayınıdır.

Yayının 27-28. sayfalarında “Yaşlılık” başlıklı bölümünde

• Tanımlar,
• Yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki oranı,
• Yaşlı nüfusun okuryazarlık durumu,
• Yaşlı nüfusun işgücüne katılma oranı,
• Yaşlı nüfusun yoksulluk oranı

konularına yer verilmiştir.

 Türkiye’de 65 üzeri toplam yaşlı nüfusunun yaş gruplarına göre oranı:

%62,9’si 65-74 yaş arası; %29,3’ü 75-84 yaş arası, %7,8’si ise 85 yaş üzeridir. Yaşlanmaya hazırlanma kavramını günlük yaşamımıza dahil etmemiz ve alt başlıklarını iyi planlamamız gerekiyor.

 Tanımlar

Yaşlılık Tanımı, yaşlılığın bebeklik, çocukluk, gençlik gibi bir yaşam evresi olması üzerinden, dinamik, değişken bir süreç olduğu dikkate alınarak, tek bir yaşlı modeli olmadığı ve farklı alt grupların farklı ihtiyaçları olduğu üzerinden yapılmalıdır.

*Tek kişilik hanelerde yaşayan yaşlı nüfus oranı: 65 yaş ve üzeri nüfusun bulunduğu haneler içerisindeki tek kişilik hanelerde yaşayan 65 yaş ve üzeri nüfus oranını ve bu oranın cinsiyete göre dağılımını ifade etmektedir.

*Yaşlı nüfusun işgücüne katılma oranı: 65 yaş ve üzeri nüfus içerisindeki işgücüne katılma oranını ifade etmektedir.

*Yaşlı nüfusun okuryazarlık durumu: 65 yaş ve üzeri nüfus içerisindeki okuryazarlık oranını ve bu oranın cinsiyete göre dağılımını ifade etmektedir.

*Yaşlı nüfusun oranı: 65 yaş ve üzeri nüfusun toplam nüfus içindeki oranını ve bu oranın cinsiyete göre dağılımını ifade etmektedir.

*Yaşlı nüfusun yoksulluk oranı: 65 yaş ve üzeri nüfus içerisindeki yoksulluk oranını ifade etmektedir.

Yaşlı Hakları Yaşlılık Hukuku

Nazan Moroğlu (bkz. www.nazanmoroglu.com)

65+ Yaşlı Hakları Derneği’nin Meclis’e Çağrısı: “En düşük emekli aylığı, ‘yoksullaşmadan onurlu yaşlanma hakkı’nı güvence altına alacak şekilde iyileştirilmelidir.

https://yaslihaklaridernegi.org/tr/blog/meclise-cagrimizen-dusuk-emekli-ayligi-yoksullasmadan-onurlu-yaslanma-hakkini-guvence-altina-alacak-sekilde-iyilestirilmelidir/

Noterlerin “65 yaş üstü kişilerden otomatik olarak sağlık raporu istemesinin” Ayrımcılık ve Hak İhlali olduğuna ilişkin TİHEK’in 18 Eylül 2025 tarihli Emsal Kararı:

https://yaslihaklaridernegi.org/tr/faaliyetler/savunuculuk-ve-farkindalik-calismalarimiz/65ya-saglik-raporu-icin-emsal-karar-ayrimcilik-ve-hak-ihlali/

Marmara Urban Forum/Marmara Uluslararası Kent Forumu (MARUF): https://yaslihaklaridernegi.org/tr/faaliyetler/etkinliklerimiz/maruf-2023-ag-kurma-etkinligi/ https://yaslihaklaridernegi.org/tr/faaliyetler/etkinliklerimiz/maruf21-zamana-deger-katmak-yaslilar-icin-kentsel-politikalar/

https://yaslihaklaridernegi.org/tr/biz-kimiz-yonetim-kurulu/

 

 

 

 

 

 

YAŞLILIK HUKUKU

Yaşlı Hakları İnsan Haklarıdır

            SUNUŞ

1. Yaşlılık Hukuku
2. Türkiye’de Yaşlı Hakları

1) ANAYASA’DA

2) Türk Medeni Kanununda

3) Türk Ceza Kanununda “

4) 5393 sayılı Belediye Kanununda

5) 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununda

6) 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununda

7) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

8) Yaşlılara sunulan Sağlık ve Sosyal Hizmetlere dair Yönetmelikler..

 

1. Uluslararası Belgelerde Yaşlı Hakları

1) 10.12.1948 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, 25. madde:

2) 11.12.1969 tarihli “Sosyal İlerleme ve Gelişme Bildirisi”

3) 1979 Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Kaldırılması Sözleşmesi m. 11

4) 1982 yılında BM Dünya Yaşlılık Viyana Konferansı:

5) 1985 Kadının Gelişmesi İçin Nairobi İleriye Yönelik Stratejileri Belgesi

6) 1991 yılında 46/91 No.lu karar “Yaşlı Bireyler için Birleşmiş Milletler Prensipleri”

7) 1994 “Kahire Uluslararası Nüfus ve Kalkınma Konferansı”

8) 1995 “Kopenhag Dünya Kalkınma Zirvesi”

9) 2002 “Madrid 2. Dünya Yaşlılar Konferansı”

10) 2010 yılında “Yaşlı kadınların insan haklarının korunması” konulu BM CEDAW 27 No.lu Genel Tavsiye kararı

11) 7-8 Aralık 2000 Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi

12) 2002 “Dünya Yaşlılara Kötü Muamelenin Önlenmesine Yönelik Toronto Bildirisi”

13) “15 Haziran Dünya Yaşlı İstismarını Farkındalık Günü”; Yaşlı ihmal ve istismarının önlenmesine yönelik çalışmalar

14) 2011 -Yaşlı Bireylerin İnsan Hakları Bildirisi

15) 2010 “Yaşlıların Uzun Süreli Bakım ve Destek İhtiyaçlarına İlişkin Haklar ve Sorumluluklar Avrupa Şartı” Raporu

16) 2012 AB “Aktif Yaşlanma ve Kuşaklar Arası Dayanışma Yılı” ilan edildi

17)  2023/2024 BM İnsani Gelişme Raporu

18) 2024 BM Yaşlanmaya İlişkin Açık Uçlu Çalışma Grubu 14. Oturumu

19) BM İnsan Hakları Konseyinin 3 Nisan 2025 tarih ve 58/13 sayılı kararı

 

12. II. 12. Beş Yıllık Kalkınma Planı “Yaşlı Hakları ve Aktif Yaşlanma”

III. 20-22 Şubat 2019 tarihli 1. Yaşlılık Şurası

1. TBMM Yaşlı Haklarına ilişkin Araştırma Komisyonu
2. V. Yaşlı hakları ihlalleri ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları
3. Dünya Sağlık Örgütü Yaş Dostu Kentler Programı ve Yerel Yönetimler

 

SONUÇ

 EKLER

• Belediyelerin 65 yaş üzeri yurttaşlara verdikleri hizmetlerden örnekler
• Türkiye’de İstatistiklerle Kadın, “Yaşlılık”, yayına haz. UN Women ve TÜİK; s.28, 2025
• Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi’nin 3 Nisan 2025 tarih ve 58/13 sayılı kararla kabul edilen “Yaşlı Hakları” Raporu.
• AGE Platform Avrupa Strateji 2026-2030, https://www.age-platform.eu/age-platform-europe-strategy-2026-2030/
• AGE aims to strengthen the capacity of its members to innovate and promote the dignity, equality and lifelong participation of older people. https://www.age-platform.eu/un-convention-on-the-human-rights-of-older-persons/

*MEF Ü. Hukuk F. Öğretim Görevlisi; 65+ Yaşlı Hakları Derneği YK Üyesi.

 

[1] Dünya Sağlık Örgütü 65 yaş ve üzeri bireyleri “yaşlı” olarak tanımlamaktadır. Yaşlılık dönemlerini de 65-74 yaş arası→Erken Yaşlılık, 75-84 yaş arası→Yaşlılık, 85 yaş ve üzeri→İleri yaşlılık olarak sınıflandırmaktadır.

[2] “Yaşlılık Hukuku” makalem, insan hakları hukuku alanında uzun yıllardır çalışmalarını sürdüren “Sayın Prof. Dr. Turgut TARHANLI’ya Armağan – Politika, Ekonomi ve Toplum Kesişiminde Hukuk ve İnsan”, kitabında yayınlanmıştır; Oniki Levha, Şubat 2026.

[3] TARHANLI Turgut, Gelişme Hakkı: Bir Sunuş Denemesi; https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/799332 (İÜHF dergipark.org.tr, Ekim 1988). (erişim tarihi 2.2.2024)

[4] Yaşlı İhmal ve İstismarı Semineri, 2022;

Yaşlı İhmal ve İstismarı Semineri, https://yaslihaklaridernegi.org/yk-uyemiz-avukat-nazan-moroglu-ile-yasli-ihmal-ve-istismari-semineri-gerceklestirildi/ (erişim tarihi 27.3.2024). https://nazanmoroglu.com/yasli-ihmal-ve-istismari-semineri-gerceklestirildi/ .

[5] https://yaslihaklaridernegi.org/tr/faaliyetler/savunuculuk-ve-farkindalik-calismalarimiz/65ya-saglik-raporu-icin-emsal-karar-ayrimcilik-ve-hak-ihlali/

[6]Yaşlılar İçin Hak Temelli Rehber,TİHEK, 2025;  https://www.tihek.gov.tr/public/editor/uploads/WaVSThKP.pdf

[7] Örneğin, https://besiktas.bel.tr/hizmetler/saglik-hizmetleri/65-arti-yasam-ofisi  “Gerontomimari Hizmeti”; “75+ Podoloji (Ayak Sağlığı) Birimi”; “Sanatla Hayata Tutunuyoruz”; “65+ Hukuki Danışmanlık Hizmeti”; “65+ Dijital Okuryazarlık”; “Sağlık Kuruluşlarında Özel İndirim”; “65+ Yaşam Ofisi” ile Yaşlı Dostu Kent kriterlerine uygun çalışmalar yapılmaktadır. 

[8] https://www.izmir.bel.tr/tr/Projeler/2870/4 ; Ekim 2023’de yapılan Avrupa Konseyi Yerel ve Bölgesel Yönetimler Genel Kurulunda, İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı oy birliğiyle Kongre’nin Bölgeler Meclisi Başkanlığı’na seçilmiştir.

[9] ASHB “2023-2025 Yaşlı Hakları Ulusal Eylem Planı”  https://aile.gov.tr/media/133624/yasli_haklari_ulusal_eylem_plani.pdf

[10] TARHANLI Turgut, Gelişme Hakkı: Bir Sunuş Denemesi; https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/799332 (erişim tarihi 1.4.2024).

[11] The World Assembly on Ageing;  1982, Vienna;

https://www.un.org/en/conferences/ageing/vienna1982#:~:text=The%20World%20Assembly%20on%20Ageing,to%20contribute%20to%20national%20development (erişim tarihi 29.3.2024)

[12] Yaşlı Bireyler İçin Birleşmiş Milletler Prensipleri; https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/united-nations-principles-older-persons ( erişim tarihi 29.3.2024); 1990 yılında BM Genel Kurulu kararıyla 1 Ekim’ler Dünya Yaşlılar Günü olarak kabul edilmiştir.

[13] https://turkiye.unfpa.org/tr/ICPD30-Nufus-ve-Kalkinma-Komisyonu

[14]  Madrid 2. Dünya Yaşlılar Konferansı, 2002;

https://www.un.org/esa/socdev/documents/ageing/MIPAA/political-declaration-en.pdf

Yaşlı Hakları Çalıştayı 2019,  Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu;

https://www.tihek.gov.tr/public/editor/uploads/1601546034.pdf   (erişim tarihi: 29.3.2024) .

[15] MOROĞLU Nazan, CEDAW Uygulamasında Genel Tavsiyelerin Etkisi, Kadınlara Karşı Ayrımcılık Hukuk  Toplum Devlet ve CEDAW, s.133 vd., Zoe yayıncılık, İstanbul 2022.  https://nazanmoroglu.com/kadina-karsi-ayrimcilik/ .  (Committee on the Elimination of Discrimination against Women, General recommendation No 27 on older women and protection of their human rights, UN Doc CEDAW/C/GC/27, 16 December 2010).

[16] https://www.ihd.org.tr/avrupa-birligi-temel-haklar-bildirgesi/ (erişim tarihi 2.4.2024).

[17] MUSTAN Kemal; Yaşlılarda İstismarı Belirlemeye Yönelik Ölçek Geliştirme Çalışması, s. 8, İzmir 2017; ERTİN Hakan/ ÖZKAYA Hilal; Etik Açıdan Yaşlıya Kötü Muamele/ İstismar ve Toronto Bildirgesi, https://www.academia.edu/30335889/Etik_A%C3%A7%C4%B1dan_Ya%C5%9Fl%C4%B1ya_K%C3%B6t%C3%BC_Muamele_%C4%B0stismar_ve_Toronto_Bildirgesi (erişim tarihi 31.3.2024). 

[18] ARPACI Fatma/ BAKIR Bahtiyar; Yaşlı İstismarı ve İhmali,Türkiye Sosyal AraştırmalarDergisi, Aralık-2017, s.692-703; https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/360874#:~:text=Ya%C5%9Fl%C4%B1%20%C4%B0hmali&text=kilo%20kayb%C4%B1%20ve%20g%C3%B6zlerde%20%C3%A7%C3%B6kme,a%C3%A7%C4%B1klama%20yapma%2C%20ilac%C4%B1n%C4%B1%20almama%20say%C4%B1labilir  (erişim tarihi 30.3.2024).

[19] YAYLACI Nurten; Uluslararası İnsan Hakları Hukukunda Yaşlı Bireylerin Hakları ve Yaş Ayrımcılığı, TOGÜHF Dergisi, C.I, S.1; 2023.  https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3031538  erişim t. 31.3.2024).

[20]İnsani Gelişme Raporu 2023/2024;  https://www.undp.org/tr/turkiye/publications/human-development-report-2023 (erişim tarihi 3.5.2024).

[21]  “65 Yaş Arasında ‘Ayrım’ Anayasanın Eşitlik İlkesine Aykırı”;

https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2020/06/06/ev-hapsi-65-yasi-korumuyor-bilissel-yikimlari-hizlandi#google_vignette   (erişim tarihi 3.4.2024).

[22] https://social.un.org/ageing-working-group/ (erişim tarihi 1.4.2024)

[23] BM Yaşlanmaya İlişkin Açık Uçlu Çalışma Toplantısı 14. Oturum, 2024; https://social.un.org/ageing-working-group/documents/thirteenth/A_AC.278_2023_2_en.pdf (erişim tarihi 29.3.2024);

Yaşlılar İçin Güvenli Konut Klavuzu; https://yaslihaklaridernegi.org/wp-content/uploads/2023/09/yaslilar-icin-guvenli-konut-kilavuzu.pdf

[24] UN Human Rights Council ‘Older Persons’ Rights Report (2025) https://docs.un.org/en/A/hrc/RES/58/13 (erişim tarihi: Şubat 2026)

[25] https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2026/02/intergovernmental-working-group-human-rights-older-persons-opening

[26] 12. Kalkınma Planı   sayfa 194 – 199; https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf  (erişim t. 30.32024).

[27] 1. Yaşlılık Şurası Sonuç Bildirgesi;  https://www.aile.gov.tr/media/6168/i-yaslilik-surasi-sonuc-bildirisi.pdf  (erişim t. 20.4.2024).

[28] https://yaslihaklaridernegi.org/ ; https://yaslihaklaridernegi.org/65-yasli-haklari-dernegi-tbmm-arastirma-  komisyonuna-onerilerini-sundu/  https://yaslihaklaridernegi.org/manifestomuz/   (erişim tarihi 30.3.2024).

[29]TBMM  Yaşlı Haklarına ilişkin Araştırma Komisyonu Raporu ; https://www5.tbmm.gov.tr/sirasayi/donem27/yil01/ss406.pdf (erişim tarihi 30.3.2024).

[30] Yaşlıların hak ihlallerine dair AHİM kararları; https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/FS_Elderly_TUR (erişim tarihi 30.3.2024).

[31] “Yaşlı Hakları” İlkeleri, Çankaya Kaymakamlığı;  http://cankayakaymakamligi.gov.tr/yasli-haklari#:~:text=Ya%C5%9Fl%C4%B1%20bireyler%3B%20aile%20yard%C4%B1m%C4%B1%2C%20toplumsal,getirici%20di%C4%9Fer%20f%C4%B1rsatlara%20sahip%20olabilmelidir (erişim t. 29.4.2024).

[32] ŞENTÜRK Murat/ KUTKAPAN Hamza; Yerinde Yaşlanma ve Yerel Yönetim Uygulamaları: İstanbul Örneği, Sosyolojik Bağlam Dergisi®, S.2, s.1-13, İstanbul 2021;

https://sosyolojikbaglam.org/wp-content/uploads/2021/12/Kurtkapan-Senturk-2021.pdf (erişim t. 29.4.2024).

[33] TÜİK Türkiye Yaşlı Profili Araştırması,2023;  https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Yasli-Profili-Arastirmasi-2023-53809

[34] “Yaş Dostu Kent Sözleşmesi” ; Belediyelerin faaliyet planlarına alabileceği bir dizi somut hedeften oluşuyor; 65+ Yaşlı Hakları Derneği, https://yaslihaklaridernegi.org/wp-content/uploads/2024/03/secim-2024-sozlesme.pdf

[35] A Sustainable Society for All Ages; 2017 UNECE Ministerial Conference on Ageing,  Lisbon, https://unece.org/fileadmin/DAM/pau/age/Ministerial_Conference_Lisbon/NGO_Forum/Ageing_and_Human_Rights_.pdf  (erişim tarihi 3.5.2024).